Şef Jale Balcı’nın kitabı “Derin Köklerin Meyvesi”, Doğu Akdeniz topraklarından dünyaya yayılan, dört bin yıldan fazla tarihi olan ve ölümsüzlüğü ile mucize sayılan zeytin ve zeytinyağını odağına alıyor.
Kitabınızda zeytin ve zeytinyağı hakkında çok detaylı bilgiler var. Böylesine ince ince işlenmiş bir kitap için nasıl hazırlandınız?
Öncelikle sponsorlarımızla araştırmalar yapıp piyasadaki zeytinyağının değerlerini, zeytinyağına olan bakış açısını öğrendik. Burada anladık ki ilk olarak ihtiyaç ve farkındalık yaratmamız gerekr. Çünkü insanların hem içerik hem de beslenme anlamında zeytinyağının yeterince bilincinde olmadığını gördük. Sponsorlarla anlaşırken de hepsinin yerel üretici ve kusursuz zeytinyağı üretimi yapanlar olmasına dikkat ettik.
Hepsi zeytinyağı üreticisi olan 17 farklı sponsorumuzla Bursa’dan Hatay’a kadar gerçek zeytinyağı üreten yerel üreticilerin tarlaları ve bahçelerini gezdik. Bunların yanında aradaki farkları görebilmek için kusurlu zeytinyağı yapanları da ziyaret ettik ve aradaki emeğin, üretim sürecinin farklarını gördük.
Araştırmalar sırasında öğrendiğim en ilginç şeylerden biri, marketlerdeki zeytinyağlarının içerisinde sadece yüzde 17’lik bir zeytinyağı olduğu; hatta bu oranın riviera zeytinyağlarda yüzde 1’e kadar indiği oldu.
Bir diğeri; zeytinyağının ne kadar büyük emeklerle yapıldığıydı. Her bir çeşidi farklı bir tada ve aromaya sahip olan derin köklerin meyvesi zeytin ve ondan elde edilen zeytinyağı aslında baş tacımız olmalı.
“İspanya ve İtalya’da kişi başı tüketim yıllık 15 litre, bizde 2 litre”
Aylarca zeytin ve zeytinyağı üzerine çalışan biri olarak ikisinin de önemini nasıl anlatırsınız?
Zeytin hem bütün kutsal kitaplarda hem de antik devletlerin kaynaklarında adı geçen bir meyve. Hem ticareti yapılmış hem de sağlıkta, kozmetikte kullanılmış. Ekonomik açıdan bakarsak günümüzde İspanya’nın büyük gelir kaynaklarından. Ülkeye gastronomi, ekonomi ve turizm açısından büyük bir gelir kaynağı sağlıyor. Biz ülke olarak zeytinyağı üretiminde beşinci sırada olsak da tüketimde en sonlardayız. İspanya ve İtalya’da kişi başı tüketim yıllık 15 litre iken bizde 2 litre. Bu kadar önemli, çok değerli bir gıdayı daha iyi değerlendirmeliyiz.
Sizce dünyanın en iyi zeytin ve zeytinyağları nerede üretiliyor?
Zeytinin dünyaya Doğu Akdeniz havzasından yayıldığını göz önüne alırsak bizim ülkemiz adeta bir cennet ve çok güzel aromalara sahip. Dünyanın en iyi markalarıyla yarışacak zeytinyağlarımız var. Fakat ciddi bir pazarlama eksikliği yaşıyoruz, ilerlememiz maalesef pek mümkün olmuyor. Zeytinyağı üretiminde dünyada İspanya ilk sırada; onun ardından İtalya ve Tunus geliyor. Türkiye dördüncü sırada.
Akdeniz bölgelerinin birçoğunda zeytinyağı üretimi var ve yüksek miktarda ihracat yapılıyor. Ama İtalya ve İspanya en iyi zeytinyağında öne çıkıyor. Buralarda zeytinyağı üzerine eğitimler alınıyor, analizler yapılıyor, geliştirilmesi için yollar izleniyor; üretime önem veriliyor ve farkındalık yaratılıp daha çok tüketiliyor.
Zeytinyağı tadımı nasıl yapılır?
Rengi konusunda önyargıya düşmemek için tadımında mutlaka renkli bir bardak kullanılmalı. Çünkü iyi bir zeytinyağında kriter renginin açık ya da koyu olması değil; içindeki aromalar. Bu nedenle tadım yaparken zeytinyağını mavi bir bardağa alıp avucumuzun içerisinde ısıtıyoruz ve tadına bakmadan önce bütün aromaları koklamaya çalışıyoruz. Aromalar duyularımıza hitap ettiği için yediğimiz tatlı, tuzlu, acı ve diğer umami tatlarda bir farklılık yaratıyor. Bir diğer deyişle damakta yağ tadı bırakmayan zeytinyağını bulduğunuzda iyi olana ulaşmış oluyorsunuz.
Zeytinyağında yakıcılık, acılık, meyvemsilik kişiye ve damak tadına göre değişebilir. Ama sağlıklı moleküler olan polifenolden dolayı bu tatların olması gerek. Kalitesinde bunlar kriter değil. Eğer yakıcılık, acılık varsa kullanıldığı tariflerde ona göre değerlendirmeli. Örneğin salataların soslarında kullanılan diğer aromalarla bu yakıcılık gidr.
Mükemmel zeytinyağını nasıl tanımlarsınız?
Aslında mükemmel zeytinyağı diye bir şey yok. Bize mükemmel gelen bir zeytinyağı başkasına acı ya da yakıcı gelebilir. Bence bir zeytinyağı bunların hepsini barındırmalı.
Zeytinyağını kaliteli yapan faktörler arasında tadı dışında başka unsurlar da var. Dalından sofraya gelene kadarki bütün işlemlerin steril, hijyenik ve hasat kurallarına uygun olması gerek. O zaman zaten doğru zeytinyağına ulaşıyorsunuz. Tüm bunlara bakıldığında mükemmel zeytinyağı değil de doğru bir zeytinyağına ulaşmak mümkün oluyor.
Hangi zeytinyağı hangi yemekte nasıl kullanılmalı?
Bu soruyu hangi zeytinyağını nasıl kullandığımı anlatarak cevaplayabilirim. Olgun hasat denilen zeytinyağı daha çok aralık-ocak ayında yapılır. Bu zeytinyağını hem tencerede hem de fırında pişen bütün sıcak yemeklerde kullanıyorum. Soğuk yemeklerin çoğunda erken hasat kullanıyorum. Erken hasat zeytinyağını sıcak yemekleri altını kapattıktan ya da ocaktan almaya yakın veya sıcak bir yemeği servis etmeden önce aroma vermesi için üzerinde gezdiriyorum. Yemeğin lezzetini katlayan bir detay.
Zeytinyağı ile bu kadar ilgili biri olarak en sevdiğiniz zeytinyağlı yemekler neler?
Sebze ağırlıklı, biraz vejetaryen beslenme tarzına sahibim. Et çok sevmediğim için zeytinyağı ve zeytinyağlı yemekler evimin olmazsa olmazı.
Sabah kahvaltıya zeytinyağlı, nar ekşili zeytin salatasıyla başlayabilirim. Yaprak sarması, zeytinyağlı börülce, zeytinyağlı bakla en sevdiğim yemeklerden. Deniz mahsullerini de daha çok zeytinyağı ile seviyorum. Ceviche’yi, karidesi aromatik bir zeytinyağı ile çok lezzetli buluyorum.
Zeytinyağlı tüm yemekleri ülke olarak en iyi yapan coğrafyalardanız. Birçok bölgede vejetaryenler yemek çeşidi sıkıntısı çekse de bizde böyle bir şey yok. Hatta bizim zeytinyağlı yemeklerimiz Amerika gibi ülkelerdeki restoran menülerinde görülmeye başlandı. Bu da yemeklerimizin, mutfağımızın tanınması açısından çok güzel bir gelişme.
Sizce en iyi zeytinyağı markaları hangileri?
Zeytinyağı farklı farklı çeşitleri denendikçe kendi damak tadına en uygun olanın bulunabileceği bir çeşit. Burada alanında gerçekten çok iyi olan, yurt dışı pazarında tanınan ve ödülleri bulunan yerel markaları verebilirim:
- Buta Assos
- Bozelli
- Değirmen Çiftlik
- Deli Dane
- Kairos Olive House
- Menteşe Som
- NovaVera
- Olamea
- Olidya Organik
- Özem’le Yaşam
- Piraye Organic
- Safitad
- 341R
- Bayri
- Vanelli Textile
- Morreo Olive
- Vinolio
Dünya genelinde zeytinyağı üretiminde ve tüketiminde ilk sırada yer alamıyoruz. Sizce bu durumu nasıl değiştirebiliriz?
“Derin Köklerin Meyvesi” kitabımızda zeytin ve zeytinyağı anlamında dünyadaki yerimizi, mitolojiden başlayan tarihini, üretimini, zeytinyağı tanımlarını, pazarlamaya yönelik yanlış bilgileri, kısacası her şeyini anlatmaya çalıştık. Amacım yanlış bilgileri kaldırıp tüketiciyi doğru yönlendirmek. Örneğin yurt dışındaki marketlerde “olive oil” yazdığında kusurlu olma ihtimali yüksek bir zeytinyağıdır. Ama etiketinde “ekstra virgin”, “natürel” ya da “sızma” yazıyorsa gerçekten bir iyi bir zeytinyağıdır. Bizdeki etiketlerde hiçbir şey belirtilmediği için her şişedeki zeytinyağının aynı olduğu düşünülüyor.
Üretim açısından dünyada dördüncüyüz. Konu tüketime gelince İspanya, İtalya gibi ülkelerden yılda neredeyse yüzde 85 daha az zeytinyağı tüketiyoruz. Üretimde yapılan hilelerden dolayı şişe olarak satılamıyor, ihraç edilemiyor. Daha çok işlemden geçmemiş ham yağ olarak alınıyor. Aynı sebze ihracatında olduğu gibi belli kriterler yoksa kabul edilmeyip geri dönüyor. Alınanlar bekleneni karşılamadığı için de bir daha talep görmüyor; güven problemi oluşuyor. Bu sebeplerle biraz bilinçlenerek; kendimiz arz talep yaratarak bu durumu tersine çevirebiliriz.
Jale Balcı’nın Seçimleri
Türkiye’deki En Sevdiğiniz Üç Restoran
- Bodrum’da Kısmet Lokantası
- Beyoğlu’ndaki Antiochia
- Tarabya’daki Kıyı Restoran
Dünyadan En Sevdiğiniz Üç Restoran
- Atina’da Varoulko restoran
- Los Angeles’ta Nobu Malibu restoran
- Kopenhag’da Barr restoran
Türk Mutfağından En Sevdiğiniz Yemekler
- Yaprak sarması
- Kısır
- Pastırmalı sucuklu kuru fasulye
- Lahmacun ve pide
En Sevdiğiniz Üç Tatlı
- Baklava
- Şam tatlısı
- Crumble
Asla Onsuz Yapamam Dediğiniz Yiyecekler
Sadece zeytinle ve zeytinyağına bir şeyler banarak öğün yapabilirim.
Yemek Uğruna Seyahat Edebileceğiniz Üç Ülke / Şehir
- Kopenhag. Büyük bir hayranlıkla takipteyim. Çok güzel yemekler çıkıyor ve çok özeniliyor. Her zaman ülkemizde de görmek istediğim dokuda bir yer.
- İsrail. Beyrut mutfağının ve bütün yemekleri İsrail’de çok lezzetli bulunabiliyor.
- Yunanistan. Bence Yunanistan’da İtalya’dan çok daha iyi, Portekiz’le yarışabilecek lezzette inanılmaz deniz mahsulleri var.
Mutfağınızın Vazgeçilmez Üç Ekipmanı
- Marinasyon çok yaptığım için her zaman elimin altında olan rondo.
- Fırın
- Farklı teknikler için bıçaklar.
Buzdolabınızda Her Zaman Olan Üç Şey
- Beyaz peynir
- Limon
- Mevsiminde meyve
Dünya Mutfağından Yemekten Asla Bıkmayacağınız Üç Tat
- Taco
- Burrito
- Suşi
Çok önemli misafirleriniz var. Sofrada hangi yemekler olur?
Misafirlerimi bana göre dünyadaki en lezzetli mutfak olan, damakta şölen yaratan Antakya mutfağıyla ağırlıyorum. Tepsiye etler, kısır, mezeler, babagannuş, sarma, dolma, humus genellikle soframda olur.
Görseller: Jale Balcı / Derin Köklerin Meyvesi kitabından
