Doğu ile Batı Arasında Bir Dâhi: Fahrünnisa Zeyd’in Sıradışı Hayatı ve Sanatı

Doğu ile Batı arasında kurduğu özgün sanat diliyle öne çıkan Fahrünnisa Zeyd’in hayatı, eserleri ve pek bilinmeyen yönleri bu kapsamlı rehberde.

Doğu ile Batı’yı; zihinsel ve estetik bir gerilim alanı olarak ele alan Fahrünnisa Zeyd, Türk modern sanatının en özgün ve en cesur isimlerinden biri. Kraliyet çevrelerinden Paris avangardına, figürasyondan anıtsal soyuta uzanan yolculuğu, başlı başına bir yaşam manifestosu. Yaşadığı dönemin kalıplarını zorlayan, kadın olmanın sınırlarını sanatıyla genişleten Zeyd, bugün hâlâ keşfedilmeyi sürdüren bir dünya kuruyor. Bu yazıda, onun çok katmanlı hayatına, eserlerine ve pek az bilinen yönlerine yakından bakıyoruz.

Fahrünnisa Zeyd Kimdir?

Kalabalık ve entelektüel bir aile ortamında büyüdü. Babası Şakir Paşa, Sultan II. Abdülhamid döneminin önemli devlet adamlarından Cevat Paşa’nın kardeşiydi. Bu güçlü aile mirası, sanat, tarih ve edebiyatla kurduğu erken ilişkiyi belirledi; fotoğrafa duyduğu ilgi ve kültürel derinliği de buradan beslendi.

Okumaya tutkuyla bağlı olan Şakir Paşa, bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi kitaplığında korunan, yaklaşık 5 bin kitaptan oluşan etkileyici bir kütüphanenin sahibiydi. Altı dil bilen, resme büyük ilgi duyan Paşa, Paris’te katıldığı bir resim yarışmasında ikincilik elde edecek kadar da yetkin bir amatördü. Annesi Giritli İsmet Hanım olan Fahrünnisa Zeyd, İsmet–Şakir çiftinin beşinci çocuğu olarak, kültürle iç içe bu atmosferin tam merkezinde büyüdü.

Şakir Paşa’nın sanata olan tutkusu, köşkü adeta yaşayan bir akademiye dönüştürdü; keman, piyano, resim ve yabancı dil hocaları evin daimi misafirleri oldular. Fahrünnisa Zeyd, bu atmosferde henüz çocuk yaşta sanatla tanıştı. Ailede yaratıcılık, neredeyse bir kuraldı: Türk edebiyatının kült ismi Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı) onun ağabeyi; seramik sanatının öncü isimlerinden Füreya Koral yeğeni; gravür ve cam baskılarıyla tanınan Aliye Berger ise küçük kız kardeşiydi.

Resme duyduğu ilgi, ağabeyi Cevat Şakir Kabaağaçlı’nin etkisiyle giderek derinleşti. Fahrünnisa Zeyd, henüz 8 yaşındayken, ağabeyi Oxford’daki eğitimini yarıda bırakmış; Roma Güzel Sanatlar Akademisi’nde resim öğrenimi görüyordu. Bir gün ondan, çini mürekkebiyle sevdiği kızın profilini çizmesini istedi. İnce ve zarif kalem vuruşlarıyla kâğıt üzerinde neredeyse yaşayan bir figür ortaya çıktı; bu çizim, küçük Fahrünnissa’yı olduğu kadar ağabeyini de büyüledi. Cevat Şakir, resim defterinden bir yaprak kopardı, eline bir kalem verdi ve içinden geldiği gibi çizmesini istedi. Fahrünnissa o gün, tüm oturma odasını resmetti. Çizimi gören ağabeyinin tepkisi şuydu:

“Aferin Nissa. Cesur kalem vuruşlarına bayıldım. Yaşına göre insanı ürperten bir görüş ölçün var. Yeteneklisin yavrum. Her zaman yanında defter ve kalem bulundur; hoşuna giden her şeyi durmadan çiz.”

Resme yatkınlığı ise çok daha önce kendini göstermişti: Henüz 14 yaşındayken, Giritli büyükannesinin portresini yaparak figürle kurduğu güçlü ilişkiyi ilk kez görünür kıldı.

Fahrünnisa Zeyd’in Evlilik Hayatı ve Çocukları

1919 yılında, Servet-i Fünun kuşağının önemli yazarlarından İzzet Melih Devrim ile evlenen Fahrünnisa Zeyd, balayını Paris’te geçirdi. Bu yolculuk, onun Batı sanatıyla ilk gerçek karşılaşması oldu; müzeler, galeriler ve modern resimle tanıştığı bu dönem, sanat ufkunu köklü biçimde genişletti. Atatürk ile tanışması da bu evlilik sürecine rastlar. Ona derin bir hayranlık duyan Fahrünnissa, duruşu, zekâsı ve özgüveniyle “Türk kadını” kimliğini her haliyle temsil ediyordu. Yeni Türk Alfabesi üzerine düzenlenen bir konferansta Mustafa Kemal Atatürk’ün yanına oturtuldu; kara tahtaya yeni alfabe ile yazılan ilk isim, Atatürk’ün elinden Fahrünnissa oldu.

Ancak Şişli’deki özel ev yaşamı, bu parıltılı dünyanın tersine, giderek zorlayıcı bir hâl aldı. Üvey kızı Remide, kayınvalidesi ve görümcesiyle paylaşılan kalabalık düzen; alışkanlıkların, sınırların ve beklentilerin çatıştığı bir ortama dönüştü. Bu birliktelik, evliliklerini zamanla bir kâbusa sürükledi. Fahrünnissa’yı en derinden sarsan olay ise, ilerleyen yıllarda “Böyle bir acıyı ne daha önce ne de sonra yaşadım” diyeceği büyük kayıptı: İlk çocuğu Faruk’u, henüz iki buçuk yaşındayken kaybetti. Faruk, Remide’den bulaşan kızıl hastalığı nedeniyle hayatını yitirdi.

Fahrünnissa’nın oğlu Melih Devrim, 1946 yılında Büyükada’da dünyaya geldi. Galatasaray Lisesi’nden mezun olduktan sonra sanat eğitimi almaya karar verdi ve kimseye danışmadan bir geminin güvertesinde Marsilya’dan Paris’e uzanan cesur bir yolculuğa çıktı. Paris’te Académie de la Grande Chaumière’e girdi; burada Léopold Lévy’nin öğrencisi oldu. Fransızcasının ileri düzeyde olması sayesinde Lévy’nin asistanlığını da yaptı.

Türkiye’de soyut resmin öncü isimlerinden biri olarak kabul edilen Devrim’i eşi Maria, “zeki ve kültürlü bir sanatçı” olarak tanımlar; ailesinden sürekli takdir beklediğini, ancak çoğu zaman hayal kırıklığı yaşadığını dile getirir. Paris’te sergi açan ilk Türk sanatçı olan Melih Devrim’in, annesinin beğenisini kazanmak için sanatçı olduğu sıkça dile getirilen bir yorum.

İzzet Melih’ten ayrıldıktan sonra ikinci evliliğini Ürdün Prensi Emir Zeid ile yapan Fahrünnisa Zeyd, adını Arapça’ya uyarlasa da, ölümünden sonra sanat dünyasında kesin biçimde Fahrünnisa Zeyd adıyla anıldı. Zeid, evlilikleri boyunca onun sanatını koşulsuz biçimde destekleyen, sevgi ve saygı temelli bir eş oldu; Zeyd’i adeta bir çocuk gibi şımarttı, isteklerine alan açtı. Sinirsel rahatsızlıkları nedeniyle aylarca yataktan çıkamadığı dönemlerde bile ona sabır ve hoşgörüyle yaklaştı.

Bağdat’ta yaşadıkları yıllarda Fahrünnisa 37 yaşındaydı; ancak şehrin tekdüze yaşamı ona dar geldi. Yeniden Paris’e döndü ve bir süre burada yaşamayı sürdürdü. Eşi Zeid’in ölümünden yaklaşık beş yıl sonra Paris’ten de kopmaya karar verdi; oğlu Raad’ın yaşadığı Amman’a yerleşti. 1976’dan 1991’deki vefatına kadar burada yaşadı. Bu 15 yıllık dönemde son derece üretken bir hayat sürdü; portreler yaptı, öğrenciler yetiştirdi, Avrupa’da sergiler açmayı sürdürdü ve en önemlisi, Amman’a modern sanatı taşıyan ilk kadın ressam olarak sanat tarihine geçti.

{101809}

Fahrünnisa Zeyd’in Sanat Hayatı ve Sanat Anlayışı

Babıâli’de bulunan Akademi’ye her gün Büyükada’dan gidip gelerek disiplinli bir eğitim süreci yaşadı. Desen ve perspektif konusunda güçlü bir teknik altyapı edinse de yağlı boya sınıfına geçtiğinde, dönemin hâkim akademik üslubunu kısıtlayıcı bulup bu çizgiden uzaklaştı.

İlk eşi yazar İzzet Melih Devrim ile evlendikten sonra neredeyse her yıl Paris’e giden sanatçı, 1927’de Académie Ranson’a kaydoldu. Burada, soyut sanatın önemli isimlerinden Roger Bissière’in öğrencisi oldu; Bissière’in yaklaşımı, Zeyd’in sanat anlayışı üzerinde belirleyici bir etki bıraktı. Atölyeye girişinin henüz ikinci haftasında yaşadığı bir anıyı ise ilerleyen yıllarda şöyle aktaracaktı:

“Modelden yaptığım çalışmayı çok beğenmiştim. Atölyede yanımdaki iki Japon öğrencinin yaptığı mavimsi modelde ise ne form vardı, ne renk, ne de ifade. Hocamız Bissière atölyeye girdiğinde onların çalışmalarını övünce, benimkini daha çok beğeneceğinden iyice emin oldum. Ama çalışmamı yere fırlattı ve ‘Siz fotoğrafçı değilsiniz. Doğayı asla taklit etmemelisiniz,’ dedi.

‘O zaman model neden duruyor?’ diye sorduğumda, ‘Model bir araçtır. Eğer söyleyecek farklı bir sözünüz varsa onu söyleyin. Fotoğrafla sanatın hiçbir ilgisi yoktur,’ diye yanıtladı.

Bunun üzerine, müdire hanıma Japon öğrencilerin resimlerini neden beğendiğini ve bana neden bu kadar sert davrandığını sordum. Bissière’in cevabı şuydu:

‘Bu kadın çok yetenekli. Ama sosyeteden biri olarak resimle oynuyor. Eğer fakir bir sanatçı olsaydı ve yaşamını sanatıyla kazanmak zorunda kalsaydı, şimdiye kadar çoktan meşhur olurdu. Onun iyiliği için sert olmak zorundayım.’”

Türkiye’de resim çalışmalarını Valide Çeşme’deki evinde sürdüren Fahrünnisa Zeyd, dönemin etkili sanat eleştirmenlerinden Fikret Adil’in teşvikiyle önce D Grubu sergilerine katıldı. İlk kişisel sergisini ise 1945 yılında, yaşadığı daire olan Maçka’daki Ralli Apartmanı’nda açtı. Tüm eşyalarını ambara gönderdi, daireyi tamamen boşalttı ve 180 eserini izleyiciyle buluşturdu. Sergi mekânının apartmanın son durağında, dördüncü kattaki bir daire olması nedeniyle, Fikret Adil’in de aralarında bulunduğu çevrelerce, “kimsenin gelmeyeceği” yönünde eleştiriler yapıldı. Ancak beklentilerin aksine sergi büyük ilgi gördü; İstanbul’un dört bir yanından sanatseverler, okullardan öğrenciler de dâhil olmak üzere, bu sıra dışı sergiyi ziyaret etti.

Yaşamının büyük bölümünü Londra ve Paris arasında geçiren Fahrünnisa Zeyd, Londra’daki ilk sergisini 1947 yılında St. George’s Gallery’de, Paris’teki ilk sergisini ise 1949’da Colette Allendy Galerisi’nde açtı. Paris’te, 39 numaralı atölyesinde, kariyerinin en önemli eserlerine imza attı ve dönemin entelektüel çevresiyle yakın ilişkiler kurdu.

Fransız yazar ve eleştirmen André Parinaud, Zeyd’in atölyesini “büyülü bir mekân” olarak tanımlar; buradan hiç çıkmak istemediğini söyler. Bu büyünün kaynağını ise sanatçının nesneleri soyutlama gücünde bulur ve Zeyd’in resminde soyutlamanın, aslında insanın içsel gerçekliğinin bir ifadesi olduğunu vurgular.

1949’da Paris’e yeniden gelen Fahrünnisa Zeyd’i, sanat çevreleriyle, galerilerle ve sanatçılarla tanıştıran isim, oğlu Nejad Devrim oldu.

Fahrünnisa Zeyd, Paris sanat çevresine sanatını asıl kabul ettirdiği serginin 1953 yılında açtığı Galerie Dina Vierny sergisi olduğunu özellikle vurgular. Bu serginin ardından, yurt dışında ardı ardına pek çok sergi gerçekleştirir. Dina Vierny Galerisi, bugün hâlâ Paris sanat sahnesinin en saygın galerileri arasında yer alıyor. Galerinin kurucusu Dina Vierny, Fahrünnisa Zeyd’i “ruhu ile resim yapan, alışılmışın dışında bir ressam” olarak tanımlar.

Türkiye’de ise 1964 yılında, Fahrünnisa Zeyd, İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi ve Ankara Hitit Müzesi’nde kişisel sergiler açtı. Bu sergiler, onu Türkiye’de de güçlü biçimde soyut resimleriyle tanıttı. Oysa Zeyd, sanat yolculuğunun başında soyut resme mesafeli durmuş, hatta bu yönde çalışmaya direnmişti. Figürden kopuşunu kaçınılmaz bir dönüşüm olarak gören sanatçı, neden soyut resim yaptığını şu sözlerle açıklar:

“Sanatçının yaşamı, yaptığı sanatı oluşturur; hatta onu değiştirir. Soyut resim yapmamın birkaç nedeni vardı. 1938’de Bağdat’a ilk gidişimde, kaldığım sarayı andıran evin penceresinden sabahın erken saatlerinde, başlarında yoğurt kaseleriyle pazara giden kadınların hızlı geçişlerini izledim. Çocukluğumda da pencereden baktığımda insanları hep bir kafesin arkasından görürdüm. Aslında gördüğüm kişiler değil, onların renkleriydi. Bu yüzden resimlerimde renkleri siyah çizgilerle böldüm.”

{99476}

Fahrünnisa Zeyd‘in En Önemli Eserleri

Cehennemim – 1951

Fotoğraf gibi olmayan bir portre yaratmanın üç kişiye ihtiyaç duyduğunu söyleyen Fahrünnisa Zeyd, bu üçlüyü “ressamın kendisi, model ve tuval üzerinde belirmesi gereken—en zor olan—üçüncü kişi” olarak tanımlar. Bu nedenle modeli yakınına almaz; mesafe azaldığında portreyi yapamayacağından korkar. “Modelim benden 6–8 metre uzakta olmalı” der. Zeyd’e göre portre, belirsizlikten beslenir. Bu süreci “bir savaş” olarak tanımlar; enerjisini bu gerilimden alır, savaşı kazanması gerektiğine inanır ve portrelerini bu yoğunlukla tamamlar.

Geçmişten Biri (Otoportre) – 1980

Dönemin önemli sanat tacirlerinden Katia Gronoff, Zeyd’i Paris sanat ortamında iz bırakan bir gök cismi gibi tanımlar ve onu şöyle anlatır:

“Paris’ten geçmiş bir kuyruklu yıldız gibiydi. Sadece astronomlar ve uzmanlar tarafından fark edilen bir kuyruklu yıldız… Belki çoğu insan onu anlayamadı ama biz sinemacılar, sanat eleştirmenleri ve sanat tacirleri, onu anladık. Hayatımız boyunca onun taşıdığı mesajı yanımızda götüreceğiz.”

Sanat eleştirmeni Andre Parinaud ise Fahrünnisa Zeyd’in resim tarzını şöyle tanımlar:

O aynı zamanda ‘doğu’nun ruhunu, bizim ‘batı’mızın dinanizm gücünü mükemmel bir alaşımla karıştırıyor.

Andre Parinaud

Soyuta Karşı Mücadele – 1947

Fahrünnisa Zeyd, portre ile soyutlama arasındaki ilişkiyi şöyle açıklar:

“Bence portre ile soyutlama arasında büyük bir fark yok. Bir insan en az yüz farklı insan figürü çizebilir ve hiçbiri birbirine benzemez. Çünkü bu bir fotoğraf değil. Tuvale yansıyan; bütün içsel geçişleriyle insanın ruhu, geçmişi ve o anda benim gözümün önüne gelen tüm medeniyetler.”

Atom ve Bitkisel Yaşam Arasında – 1962

Fahrünnisa Zeyd’in 1962 tarihli Break of the Atom and Vegetal Life (Atom ve Bitkisel Yaşam Arasında) adlı eseri, sanatçının olgunluk döneminin en güçlü ve en temsilî çalışmalarından biri. Bu dönem, Zeyd’in figürden uzaklaştığı; evrenin işleyişini, enerji akışlarını ve yaşamın görünmeyen katmanlarını resmetmeye yöneldiği bir evre. Eser, sanatçının dünyaya ve varoluşa dair düşünsel bir ifadesi olarak okunur.

1950’lerin sonu ve 1960’ların başı, atom çağına duyulan hayranlığın ve korkunun yoğunlaştığı bir dönemdi. Zeyd, Break of the Atom and Vegetal Life’ta bu atmosferi, atomun parçalanışı ile doğanın sürekliliği arasındaki gerilim üzerinden ele alır. Organik, bitkisel formlar ile parçalanmış atomik yapılar aynı kompozisyonda buluşur; yaşamın yok edilemez döngüsü, bilimsel parçalanmanın karşısında yeniden kurulur. Bu yönüyle eser, döneminin politik ve bilimsel ruhunu sezgisel bir dille yakalar.

Teknik açıdan bakıldığında Zeyd, bu çalışmada anıtsal ölçekte bir tuval kullanır ve renk alanlarını kendine özgü siyah, kalın çizgilerle birbirinden ayırır. Bu çizgiler, sanatçının kaos ile düzen arasındaki dengeyi kurma aracıdır. Renkler kontrol altına alınır, yönlendirilir ve bir ritim duygusu içinde hareket eder. Böylece sezgi ile yapı, duygu ile disiplin aynı yüzeyde yan yana var olur.

Break of the Atom and Vegetal Life, Fahrünnisa Zeyd’in soyut anlayışının özünü berrak biçimde ortaya koyar. Bu resimde soyutlama; görünmeyeni görünür kılma çabasıdır. İnsan figüründen uzaklaşan Zeyd, bu kez doğanın ve evrenin enerjisini resmeder. Bugün eserin uluslararası müzayede piyasasında yüksek değerlerle anılması, sanatçının zamanının ötesine geçen düşünsel derinliğini de teyit eder.

Fahrünnisa Zeyd’in 1962 tarihli bu eseri, Dubai’de Christie’s tarafından düzenlenen bir müzayedede 2 milyon 741 bin dolara (yaklaşık 5 milyon 450 bin TL) alıcı buldu.

Sanat tarihçisi Adila Laïdi-Hanieh tarafından özgün dili İngilizce olarak kaleme alınan İç Dünyaların Ressamı, Dirimart RES tarafından Türkçe’ye çevrilerek yayınlandı. Kitap, Tate Modern’de 2018 yılında gerçekleştirilen büyük retrospektif sergi kapsamında hazırlandı. Yayının kapağında yer alan ve sanatçıyı tablolarının önünde gösteren ikonik fotoğraf ise, Ara Güler imzasını taşıyor.

{93255}