Dalgaların İzinde: Sörf Tutkunları İçin Türkiye'nin En İyi Kıyıları

Alaçatı – Eğitim Altyapısı ve Düzenli Meltem

Türkiye’de sörf yapılacak yerler içinde kitesurf denince ilk akla gelen rotalardan Alaçatı, rüzgâr sporlarıyla en çok özdeşleşen merkezlerden biri.

Yumru Koyu çevresindeki sığ su alanları, köklü okul altyapısı ve yaz boyunca etkili kuzeyli rüzgârlar, kitesurf’e ilk adımı eğitmen eşliğinde atmak isteyenler için kontrollü bir zemin hazırlıyor.

Kitesurf faaliyetleri kıyının belirlenmiş alanlarında yürütüldüğü için güncel giriş noktası ve yerel kurallar okuldan öğrenilmeli. Denizden çıkılan günlerde Alaçatı’nın restoranları ve sosyal hayatı rotaya konforlu bir tatil ritmi ekliyor.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim; en yoğun rüzgâr ve ziyaretçi trafiği haziran-eylül arasında.
• Rüzgâr karakteri: Kuzey ve kuzeybatı yönlü meltem; öğleden sonra belirginleşen düzenli rüzgâr.
• Su yapısı: Koy içinde sığ ve görece düz; açık bölümlerde çırpıntı artabilir.
• Seviye: Başlangıçtan ileri seviyeye kadar; yeni başlayanlar belirlenmiş eğitim alanlarını kullanmalı.
• Planlama notu: Kıyı kullanım alanları ve ders noktaları sezona göre değişebildiğinden okul teyidi gerekli.

Alaçatı’da Kitesurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• MYGA Surf City: MYGA Surf City; kitesurf ve windsurf dersleri, ekipman kiralama ve çocuk programları bulunan köklü bir Alaçatı merkezi.

Akyaka – Gökova’nın Termik Rüzgâr Koridoru

Türkiye’de sörf yapılacak yerler arasında kitesurf için öne çıkan Akyaka, Gökova Körfezi’nin termik rüzgâr düzeni ve Akçapınar sahilinin geniş sürüş alanıyla dikkat çekiyor. Sabah saatlerinde sakin kalan hava, kara ile deniz arasındaki sıcaklık farkı arttıkça öğle sonrasında düzenli bir rüzgâr koridoruna kavuşuyor.

Kum zeminli ve büyük ölçüde sığ kıyı, eğitim için elverişli. Yazın yoğun günlerinde sahil kullanımı, servis yolu ve ekipman kurulum alanı kalabalıklaşabildiğinden erken saatli ulaşım ve önceden ders rezervasyonu daha rahat bir plan yaratır.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim; haziran-eylül en istikrarlı dönem.
• Rüzgâr karakteri: Öğle saatlerinden sonra belirginleşen termik, çoğunlukla kıyıya paralel veya çapraz esen rüzgâr.
• Su yapısı: Kum zeminli, sığ ve çoğu gün düşük dalgalı.
• Seviye: Başlangıç ve orta seviye için elverişli; ileri seviye freeride ve freestyle çalışmaları da mümkün.
• Planlama notu: Yaz yoğunluğunda otopark ve sahil erişimi için erken hareket etmek avantajlı.

Akyaka’da Kitesurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Bilge Öztürk Kite Club: Akçapınar sahilindeki Bilge Öztürk Kite Club; başlangıçtan ileri seviyeye uzanan kiteboard dersleri ve ekipman seçenekleri sunuyor.

Gökçeada – Farklı Seviyelere Açılan Rüzgârlı Kıyılar

Gökçeada, yaz aylarında etkili kuzey ve kuzeybatı rüzgârlarıyla hem kitesurf hem windsurf topluluklarını bir araya getiriyor. Aydıncık-Kefalos çevresi okul ve konaklama altyapısıyla öne çıkarken Eşelek tarafındaki geniş alanlar farklı rüzgâr senaryolarına göre değerlendiriliyor.

Adadaki spotlar; su derinliği, kıyıya göre rüzgâr açısı ve dalga yapısı bakımından birbirinden ayrılır. İlk kez kite kullanacakların, o gün için seçilen noktayı yerel eğitmenden öğrenmesi ve açık deniz koşullarında tek başına suya çıkmaması gerekir.

• En uygun dönem: Haziran-eylül; temmuz ve ağustos en hareketli aylar.
• Rüzgâr karakteri: Kuzey-kuzeybatı yönlü meltem; öğleden sonra kuvvetlenen düzenli akış.
• Su yapısı: Noktaya göre sığ eğitim alanı, çırpıntılı açık su ve dalgalı kıyı seçenekleri.
• Seviye: Başlangıçtan ileri seviyeye kadar; spot seçimi eğitmen yönlendirmesiyle yapılmalı.
• Ulaşım: Kabatepe’den feribotla adaya geçiş; araçlı seyahat ve sezon rezervasyonu önerilir.

Gökçeada’da Kitesurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Gökçeada Sörf Eğitim Merkezi: Aydıncık bölgesindeki Gökçeada Sörf Eğitim Merkezi; kitesurf ve windsurf eğitimi, ekipman ve konaklama seçenekleriyle hizmet veriyor.
• Volkite Kitesurf Okulu: Volkite, Gökçeada’da farklı seviyelere yönelik kitesurf eğitimi ve kamp programları düzenliyor.

Kilyos – Karadeniz’de Teknik Kitesurf Seansları

Kilyos, İstanbul’dan uzaklaşmadan rüzgâr ve açık deniz koşullarına ulaşmak isteyen kitesurfçülerin başlıca adreslerinden. Karadeniz’in kısa periyotlu dalgaları, kıyı akıntıları ve hava değişimleri, rotayı Ege’deki sığ koylardan daha teknik kılıyor.

Başlangıç dersleri uygun rüzgâr pencerelerinde okul gözetiminde yapılabiliyor. Bağımsız sürüş planlayanların rüzgâr yönünü, akıntıyı, plaj işletmesinin güncel giriş düzenini ve kurtarma desteğini aynı gün teyit etmesi önemli.

• En uygun dönem: Mayıs-eylül; ilkbahar ve sonbaharda uygun hava pencereleri de oluşabilir.
• Rüzgâr karakteri: Kuzeyli sistemlere bağlı, gün içinde değişebilen ve zaman zaman sertleşen rüzgâr.
• Su yapısı: Açık deniz, çırpıntı, kıyı kırılması ve dönemsel akıntı.
• Seviye: Orta ve ileri seviye; başlangıç için okulun seçtiği sakin günler.
• Planlama notu: Günlük deniz tahmini ve yerel merkez onayı olmadan suya çıkılmamalı.

Kilyos’ta Kitesurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Surf School İstanbul: Kilyos’ta kitesurf ve dalga sörfü eğitimi veren Surf School İstanbul; bire bir ders ve ekipman kiralama seçenekleri sunuyor.

Alaçatı – Türkiye’nin Windsurf Klasiği

Türkiye’de sörf yapılacak yerler arasında windsurf altyapısıyla öne çıkan Alaçatı Körfezi’nin geniş sığ alanı, düzenli meltemi ve farklı seviyelere göre ayrılan eğitim bölgeleri öğrenme sürecini kolaylaştırır. Sabah daha hafif başlayan rüzgârın öğleden sonra artması, ders ve antrenman saatlerini seviyeye göre planlamaya imkân verir.

Koy içi başlangıç ve freeride için elverişliyken açık bölümlerde hız ve çırpıntı artar. Yoğun yaz günlerinde suda trafik oluşabildiğinden okul kuralları, giriş-çıkış koridorları ve ekipman önceliği dikkate alınmalı.

• En uygun dönem: Nisan-ekim; haziran-eylül rüzgâr istatistiği ve okul programları açısından öne çıkar.
• Rüzgâr karakteri: Kuzeyli meltem; sabah hafif, öğleden sonra daha kuvvetli.
• Su yapısı: Koy içinde sığ ve düz; dış hatta çırpıntı ve hız artışı.
• Seviye: Başlangıç, orta ve ileri seviye.
• Altyapı: Ders, kiralama, depolama, yarış ve çocuk programları açısından Türkiye’nin en kapsamlı merkezlerinden.

Alaçatı’da Windsurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Orsa Sörf Okulu: 1994’ten bu yana faaliyet gösteren Orsa Sörf Okulu; farklı seviyelere yönelik windsurf eğitimleri ve çocuk programları düzenliyor.
• Bora Kozanoğlu Sörf Okulu: Bora Kozanoğlu Sörf Okulu, farklı seviyelere yönelik windsurf dersleri ve eğitim programları sunuyor.

Datça – Kızlan’da Rüzgâr ve Konaklama Bir Arada

Datça Yarımadası’nın kuzeyindeki Kızlan kıyısı, yazın öğleden sonra belirginleşen termik rüzgârı ve windsurf odaklı tesisleriyle tanınıyor. Sabah saatlerinde sakin kalan deniz, derslere yeni başlayanlar için daha yumuşak bir pencere açarken rüzgârın arttığı saatler orta ve ileri seviye antrenmanlara uygun.

Konaklama, ekipman ve ders hizmetlerinin aynı tesiste bulunabilmesi, birkaç günlük yoğun eğitim programlarını kolaylaştırır. Kıyının rüzgâr yönü gün içinde değişebildiğinden kiralama ve ders saatlerinin merkezle birlikte belirlenmesi gerekir.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim; yaz aylarında öğleden sonra termik rüzgâr daha düzenli.
• Rüzgâr karakteri: Gün içinde yükselen batı-kuzeybatı yönlü termik.
• Su yapısı: Sabah daha sakin, rüzgâr arttıkça çırpıntılı.
• Seviye: Başlangıçtan ileri seviyeye kadar; saat seçimi seviyeye göre yapılmalı.
• Ulaşım: Dalaman Havalimanı’ndan kara yoluyla yaklaşık 2,5-3 saat; araç avantaj sağlar.

Datça’da Windsurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Flow Datça Surf School: Kızlan kıyısındaki Flow Datça Surf School; başlangıçtan ileri seviyeye windsurf eğitimi ve ekipman hizmeti veriyor.

Gündoğan – Koy İçinde Dengeli Windsurf

Bodrum Yarımadası’nın kuzeyindeki Gündoğan, korunaklı koy yapısı ve öğleden sonra belirginleşen meltemiyle windsurf’e sakin bir başlangıç yapmak isteyenlere hitap ediyor. Kıyıya yakın kontrollü alanlar eğitim için kullanılırken koyun dışına doğru rüzgâr ve deniz hareketi artar.

Gündoğan’ın avantajı, ders sonrasında yürüyerek ulaşılabilen sahil yaşamı ve konaklama seçenekleri. Yazın tekne trafiği ile yüzme alanları yoğunlaşabildiğinden okulun belirlediği koridorların dışına çıkmamak gerekir.

• En uygun dönem: Mayıs-eylül.
• Rüzgâr karakteri: Öğleden sonra yükselen kuzeyli meltem.
• Su yapısı: Koy içinde görece sakin; dış hatta çırpıntılı.
• Seviye: Başlangıç ve orta seviye.
• Planlama notu: Yazın tekne ve yüzücü trafiği nedeniyle okul alanı tercih edilmeli.

Gündoğan’da Windsurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Sail Loft Surf Shack: 2000’den bu yana Gündoğan’da faaliyet gösteren Sail Loft Surf Shack; windsurf ve yelken dersleriyle kıyı yaşamını aynı adreste buluşturuyor.

Akyarlar – Sığ Koydan Fener Açıklarına

Akyarlar, aynı bölgede farklı seviyelere hitap eden mikro koşullarıyla Bodrum’un en işlevsel windsurf rotalarından. Koy içindeki sığ, temiz ve düşük dalgalı alanlar ilk dersler için uygun; Fener tarafına yaklaşıldıkça rüzgâr ile açık deniz etkisi artar.

Bu farklılık nedeniyle Akyarlar’ı tek bir seviye etiketiyle tanımlamak yetersiz kalır. Günün rüzgârına, ekipmana ve çıkış noktasına göre okul yönlendirmesi belirleyici.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim; yazın öğleden sonra meltem daha belirgin.
• Rüzgâr karakteri: Koy içinde kontrollü, Fener tarafında daha kuvvetli ve açık.
• Su yapısı: İç koy sığ ve düşük dalgalı; dış bölüm daha hareketli.
• Seviye: Başlangıçtan ileri seviyeye kadar, doğru çıkış noktasıyla.
• Planlama notu: İlk kez deneyenler koy içindeki okul alanını kullanmalı.

Akyarlar’da Windsurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Akyarlar Windsurf: 35 yılı aşkın aile deneyimiyle hizmet veren Akyarlar Windsurf; çocuklar, aileler ve ilk kez windsurf deneyecekler için özel ders programlarına sahip.
• Fener Windsurf: 1996’dan bu yana Akyarlar-Fener hattında faaliyet gösteren Fener Windsurf; ders, kiralama ve daha sportif sürüş arayanlar için seçenekler hazırlıyor.

Bitez – Bodrum’da Erişilebilir Windsurf

Bitez’in uzun ve korunaklı koyu, Bodrum merkezine yakınlığıyla windsurf’e birkaç saat ayırmak isteyenler için pratik bir rota. Sabah sakin olan deniz, öğleden sonra meltemin devreye girmesiyle eğitim ve freeride için elverişli bir ritim kazanır.

Koyda yüzme alanları, tekneler ve su sporları işletmeleri yan yana bulunduğundan çıkış koridorlarına dikkat edilmeli. İlk derslerde geniş başlangıç tahtası ve hafif yelken seçimi öğrenme sürecini rahatlatır.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim.
• Rüzgâr karakteri: Öğleden sonra artan termik meltem.
• Su yapısı: Kıyıya yakın sakin, koyun dışında daha çırpıntılı.
• Seviye: Başlangıç ve orta seviye.
• Ulaşım: Bodrum merkezden kısa araç veya toplu taşıma yolculuğu.

Bitez’de Windsurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Rush Windsurf: 1993’ten beri Bitez’de faaliyet gösteren Rush Windsurf; ders ve ekipman hizmetleriyle sezon boyunca açık.

Bozcaada – Kuzeyli Rüzgârlara Açık Kıyılar

Bozcaada, kuzeyli rüzgârlara açık yapısıyla deneyimli rüzgâr sporu tutkunlarının radarında. Kıyıların elverişliliği rüzgâr yönüne, dalga durumuna ve sezonluk plaj kullanımına göre değiştiği için çıkış noktası aynı gün değerlendirilmelidir.

Adadaki sürekli okul altyapısı Alaçatı’ya kıyasla daha sınırlı. Bu nedenle kendi ekipmanıyla gelenlerin kıyı erişimini, rüzgâr yönünü ve yüzme alanlarını güncel olarak kontrol etmesi; ilk kez deneyenlerin organize eğitim olmadan suya çıkmaması gerekir.

• En uygun dönem: Haziran-eylül; rüzgârlı ilkbahar ve sonbahar günleri deneyimlilerce değerlendirilebilir.
• Rüzgâr karakteri: Kuzey ve kuzeydoğudan esen, açık kıyılarda sertleşebilen rüzgâr.
• Su yapısı: Koya göre sığ kıyı, çırpıntı ve açık deniz etkisi.
• Seviye: Orta ve ileri seviye; başlangıç için eğitmenli program şart.
• Ulaşım: Geyikli’den feribot; yaz sezonunda araç rezervasyonu önemli.

Saros Körfezi – Erikli’de Rüzgâr Sörfü

Saros Körfezi’nde Erikli sahili, İstanbul ve Trakya’dan ulaşılabilen windsurf rotaları arasında. Keşan Belediyesi Yelken ve Su Sporları Kulübü’nün dönemsel eğitimleri, bölgedeki rüzgâr sörfü kültürünün sürdüğünü gösteriyor.

Saros’un serin suyu ve kıyıya göre değişen çırpıntısı, Ege koylarından farklı bir karakter taşır. Ders programları dönemsel olduğu için gitmeden önce belediye veya kulüple iletişime geçmek; kendi ekipmanıyla gelenlerin de günlük kıyı tahminini kontrol etmesi gerekir.

• En uygun dönem: Haziran-eylül.
• Rüzgâr karakteri: Kuzey ve kuzeydoğu yönlü yaz rüzgârları.
• Su yapısı: Serin, açık ve rüzgâr arttıkça çırpıntılı.
• Seviye: Başlangıç ve orta seviye; dalgalı günlerde daha fazla deneyim gerekir.
• Planlama notu: Dönemsel eğitim takvimi önceden teyit edilmeli.

Cunda – Arka Deniz’de Windsurf Eğitimi

Cunda Arka Deniz kıyısı, korunaklı su alanı ve kuzeyli rüzgârlarla Ayvalık çevresindeki en belirgin windsurf merkezlerinden. Kıyının eğitim odaklı kullanımı, çocuklar ve ilk kez yelken tutacak yetişkinler için düzenli programlara imkân veriyor.

Ada yaşamı, taş sokaklar ve akşam restoranları sörf gününü tamamlayan ayrı bir çekim alanı. Eğitim saatleri rüzgâra göre belirlendiğinden günün programını okuldan teyit etmek gerekir.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim; yaz aylarında kurs programları yoğunlaşır.
• Rüzgâr karakteri: Kuzeyli poyraz ve meltem.
• Su yapısı: Arka Deniz’de görece korunaklı ve eğitim için elverişli.
• Seviye: Başlangıç ve orta seviye; sporcu yetiştirme programları da mevcut.
• Ulaşım: Ayvalık merkezden kara yoluyla Cunda’ya kolay erişim.

Cunda’da Windsurf Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Cunda Windsurf: Türkiye Yelken Federasyonu’na bağlı kulüp olarak faaliyet gösteren Cunda Windsurf; çocuk ve yetişkin windsurf eğitimleri düzenliyor.

Şile – Karadeniz’de Dalga Takibi

Türkiye’de sörf yapılacak yerler arasında dalga sörfü eğitimiyle öne çıkan Şile, İstanbul çevresindeki en görünür rotalardan biri. Karadeniz’de dalga kalitesi rüzgâr sistemlerine bağlıdır; bu nedenle sörf günü, sabit bir yaz takviminden çok güncel tahminler izlenerek planlanır.

Kum tabanlı sahiller başlangıç eğitimine imkân verse de rip akıntısı, kıyı kırılması ve kısa periyotlu dalgalar ciddiye alınmalı. İlk seansların cankurtaran ve eğitmen gözetiminde yapılması, uygun board ile wetsuit seçiminin okula bırakılması en güvenli yaklaşım.

• En uygun dönem: Dalga açısından sonbahar-ilkbahar; uygun küçük dalga günlerinde yıl boyunca eğitim mümkün.
• Dalga karakteri: Karadeniz sistemlerine bağlı kısa periyotlu beach break.
• Taban: Büyük ölçüde kum; sahile göre akıntı değişebilir.
• Seviye: Başlangıçtan ileri seviyeye kadar, doğru gün ve sahil seçimiyle.
• Planlama notu: Rüzgâr tahmini kadar dalga yüksekliği, periyot ve akıntı uyarıları da izlenmeli.

Şile’de Dalga Sörfü Eğitimi Alabileceğiniz Okullar

• Tula Sörf: Şile’de sıfırdan dalga sörfü eğitimi veren Tula Sörf; gün seçimini deniz koşullarına göre yapıyor.
• Rastgele Surf Company: Şile Çavuş bölgesindeki Rastgele Surf Company; çocuk ve yetişkin programları ile eğitim düzenliyor.

Alanya – Kış Sistemlerinde Akdeniz Dalgaları

Alanya, Akdeniz’in sakin yaz görüntüsünün aksine kış aylarında oluşan fırtına sistemleriyle dalga sörfüne elverişli günler yakalıyor. Damlataş ve Keykubat çevresindeki sahiller, doğru yön ve dalga yüksekliği oluştuğunda yerel sörfçülerin buluşma noktaları arasında.

Dalga pencereleri kısa ve hava sistemine bağlı olduğundan seyahat tarihinden çok birkaç günlük tahmin takibi önem taşır. Küçük günler eğitim için değerlendirilebilir; büyük ve düzensiz setlerde kıyı kırılması deneyim gerektirir.

• En uygun dönem: Kasım-mart; yıl içindeki fırtına sistemlerine göre değişir.
• Dalga karakteri: Akdeniz alçak basınçlarıyla oluşan dönemsel beach break.
• Taban: Sahile göre kum ve çakıl.
• Seviye: Küçük günlerde başlangıç; daha büyük günlerde orta ve ileri seviye.
• Planlama notu: Yerel ekipten spot ve saat bilgisi alınmalı.

Datça – Korunaklı Koylarda Sabah SUP’ı

Türkiye’de sörf yapılacak yerler arasında SUP için öne çıkan Datça’nın girintili çıkıntılı kıyısı ve berrak koyları, rüzgâr yükselmeden önce sakin bir parkur yaratır. Kargı, Ovabükü ve Palamutbükü gibi kıyılarda sabah saatleri, deniz trafiği ve meltem artmadan kürek çekmek için daha dengeli.

Kıyı boyunca uzun rota planlayanların rüzgârın dönüş saatini, tekne geçişlerini ve karaya çıkış noktalarını önceden belirlemesi gerekir. İlk kez SUP kullanacaklar kıyıya paralel, kısa bir parkurla başlamalı.

• En uygun dönem: Mayıs-ekim.
• En iyi saatler: Gün doğumundan öğle öncesine kadar.
• Su yapısı: Korunaklı koylarda sakin; öğleden sonra meltemle çırpıntı artar.
• Seviye: Başlangıç ve deneyimli kürekçiler.
• Güvenlik: Leash, can yeleği ve su geçirmez telefon kılıfı kullanılmalı.

Silivri – İstanbul’a Yakın SUP Rotası

Silivri, Marmara Denizi’nin sakin sabahlarında SUP denemek isteyenler için İstanbul’a yakın bir seçenek. Semizkum çevresindeki kıyı, uygun hava günlerinde kısa eğitimler ve kıyıya paralel geziler için kullanılıyor.

Marmara’da rüzgâr hızlı değişebildiğinden sabahın erken saatleri tercih edilmeli. Açığa doğru kürek çekmek yerine kıyı hattında kalmak, deniz araçları ve ani poyraz açısından daha güvenli.

• En uygun dönem: Mayıs-eylül.
• En iyi saatler: Rüzgâr yükselmeden önce sabah.
• Su yapısı: Uygun havada sakin; poyrazla kısa sürede çırpıntılı.
• Seviye: Başlangıç ve kısa mesafe kürekçileri.
• Ulaşım: İstanbul Avrupa Yakası’ndan günübirlik erişim.

Silivri’de SUP Eğitimi ve Etkinlikleri

• Windsurf TR: Silivri-Semizkum’da windsurf ve SUP odaklı çalışmalar yürüten Windsurf TR, ders ve etkinlik bilgilerini sosyal medya hesabında paylaşıyor.

Fethiye – Koylar Arasında SUP Keşfi

Fethiye, Çalış kıyısı ve çevredeki korunaklı koylarıyla SUP için uzun bir sezon sunar. Sabahın erken saatlerinde sakinleşen deniz, ilk kez board üzerinde denge kuracaklar ve kıyı manzarasını yavaş tempoda keşfetmek isteyenler için uygun.

Öğleden sonra Çalış’ta rüzgârın artması ve tekne trafiği, parkur seçimini etkileyebilir. Kiralık board ile yola çıkanların teslimat noktasını, dönüş saatini ve açık denize çıkış sınırını işletmeyle netleştirmesi gerekir.

• En uygun dönem: Nisan-ekim.
• En iyi saatler: Sabah erken saatler.
• Su yapısı: Korunaklı koylarda sakin; Çalış’ta öğleden sonra rüzgâr artabilir.
• Seviye: Başlangıç, aileler ve deneyimli kürekçiler.
• Planlama notu: Tekne rotaları ve kıyıdan açılma mesafesi önceden belirlenmeli.

Fethiye’de SUP Kiralama Seçenekleri

• Fin Paddle Fethiye: Çalış ve Fethiye çevresine mobil SUP kiralama hizmeti veren Fin Paddle Fethiye, mayıs-ekim döneminde faaliyet gösteriyor.