Sürekli gelişen, değişen ve başa dönen modanın referans aldığı dönemlere yakından bakış. Bu durağımız, Edward dönemiyle I. Dünya Savaşı’nı kapsayan 20. yüzyıla giriş modası.
Yeni bir yüzyıla girerken moda, kadının toplumdaki yerini yeniden tanımladı. Bir yanda korselerin şekillendirdiği, tüylü şapkalarla taçlanan aristokratik bir zarafet; diğer yanda çalışan, okuyan, oy hakkı talep eden yeni bir kadın vardı. Modanın tarihine göz atmak, insanlık tarihini okumanın da bir yolu… Bu yazı serisinde modanın referans olarak kullandığı dönemlere yakından bakıyoruz.
- 1890’ların Sonu–1914: Edward Dönemi Modası
- Edward Dönemi Stil İkonları
- Yeni Bir Yüzyıl, Eteklerde ve Elbiselerde Yeni Moda Trendleri
- Paul Poiret: Edward Döneminin Etkileyici Moda Tasarımcısı
- 1914–1920: I. Dünya Savaşı Boyunca Kadın Modası
- 1. Dünya Savaşı’nın Moda ve Kültür Üzerindeki Etkisi
- 20. Yüzyılın İlk 20 Yılının Günümüz Modasındaki Yansımaları
1890’ların Sonu–1914: Edward Dönemi Modası

Edward dönemi modası, 1890’ların sonu ile 1914’te I. Dünya Savaşı’nın başlaması arasındaki dönemin giyim kuşam stillerini tanımlar. Dönem adını 1901–1910 yılları arasında tahtta kalan İngiliz Kralı VII. Edward’dan alır. Kralın hedonist yaşam tarzından ilham alan kadın modası, bu yıllarda yeni bir ihtişam ve şaşaaya büründü. Dönem, Fransa’da La Belle Époque (Güzel Çağ) olarak anılan yıllarla da örtüşür.

Dönemin en belirleyici tasarım trendi, Viktorya döneminin kum saati siluetinin aksine kadın siluetinde S formu yaratan korselerdi. Önden düz ve eğimli kesilen bu korseler kalçaları geriye, göğsü öne iterdi. Göğüs tek parça hâlinde öne çıkan “güvercin göğüs” görünümü kazanırdı. Dönemin ideal kadın figürü bu dolgun ve olgun siluetti.
Yirminci yüzyılın başında kadın modası büyük ölçüde bir statü meselesiydi. Kadınlar özel dikim elbiseler giyiyordu. İmkânı olanlar ipek, saten veya şifon gibi gösterişli ve zarif kumaşlardan dikilmiş elbiseleri tercih ediyordu. Şeftali, lavanta ve güvercin mavisi gibi pastel tonlar popülerdi.
Kral VII. Edward

Kraliçe Victoria’nın 1901’de hayatını kaybetmesiyle oğlu Edward tahta geçti. Yaklaşık 59 yıl Galler Prensi olarak kalan Edward, bu unvanı en uzun süre taşıyan isim rekorunu bir asrı aşkın süre elinde tuttu; rekor ancak 2017’de Charles’a geçti. Edward ilgisinin büyük bölümünü şatafatlı yaşam tarzına ayırdı. Ünlü aktris Lillie Langtry’nin de aralarında bulunduğu sayısız ilişkisiyle bilinirdi. Rivayete göre Sarah Bernhardt da bu isimlerden biriydi.
Dönemin trend belirleyicisi İngiliz kraliyet ailesiydi. İngiliz yüksek sosyetesi kültürel elit olarak hüküm sürerken Edward’ın şatafatlı yaşamı davranışların ve modanın tonunu belirliyordu. Orta sınıf kadınlar elitlerden ilham alıyor, imkânları ölçüsünde onların stilini yakalamaya çalışıyordu.
İkinci Sanayi Devrimi’nin Kadın Modası Üzerindeki Etkisi
19’uncu yüzyılın son çeyreğinde İkinci Sanayi Devrimi’nin getirdiği yeni teknolojiler insanların yaşam biçimini değiştirmeye başladı. Fabrikalaşmayla birlikte büyüyen orta sınıf, yeni bir refah düzeyinin belirlenmesinde etkili oldu.
Dikiş makineleri hazır giyimin üretilmesini mümkün kıldı ve kadınların kendi kıyafetlerini daha kolay dikebilmesini sağladı. Yeni orta sınıf içinde okuryazarlığın artması kadınların bilgiye erişimini kolaylaştırdı.
Daha önce kadınların çalışması önünde sıkı yasaklar ve engeller varken, daktilonun, telefonun ve telgrafın iş hayatında yaygınlaşmasıyla kadınlar için yeni iş fırsatları doğdu.
Kadın işgücünün büyük bölümü uzun saatler boyunca düşük ücretle, kötü havalandırılan fabrikalarda ve imalathanelerde çalışıyor olsa da yeni bir kadın tipinin doğuşu kaçınılmazdı. 1900’lerin başındaki bu yeni kadın eğitimli, bilgili ve siyasi ve toplumsal konularla ilgiliydi.
Aktif ve dışa dönük bu eğitimli orta sınıf kadının karşısında ise Edward döneminin lüks ve hedonizmle örülmüş kültürü duruyordu.
Edward Dönemi Stil İkonları

Her moda çağının kendi arketipleri vardır. Edward döneminde trendleri belirleyenler Gibson Girl ve Alice Roosevelt Longworth’tü.
Gibson Girl, Amerikalı illüstratör Charles Dana Gibson’ın çizimlerinde tasvir edilen isimsiz, hayalî bir karakterdi ve yaklaşık 20 yıl boyunca kadınlık idealinin belirleyicisi oldu.
Gibson Girl çizimleri zamanla daha fazla yayında yer aldıkça dönemin genç kadınlarını tarz ve yaşayış olarak da etkisi altına aldı.
Gibson Girl genç ve güçlü, eğlenceyi seven ama sofistike bir kadındı. Uzun boynu, dolgun göğsü ve kalçaları ve dar beliyle uzun ve sülün gibiydi. Tepede toplanmış kabarık saçları ve aristokratik duruşuyla hemen her yerde genç kadınların ilham kaynağı oldu. Akıllı, bağımsız ve etkileyiciydi; ancak siyasi ya da toplumsal konularda tavrını belli etmezdi.
Gibson Girl ticari açıdan da bir talih kuşu gibiydi. Yüzü ve silueti tepsilere, yastık kılıflarına ve küllüklere basılıyordu.

Alice Roosevelt Longworth, ABD Başkanı Theodore Roosevelt’in en büyük kızıydı ve ülkenin en yüksek profilli sosyete figürlerinden biriydi. Güzel ve açık sözlü Alice erkeklerle otomobile biniyor, sigara içiyor ve Emily Spinach adını verdiği evcil bir yılan besliyordu. En sevdiği açık gri-mavi ton onun adıyla “Alice blue” olarak anıldı ve 1919’da sahnelenen Irene müzikalinin “Alice Blue Gown” şarkısına ilham verdi.
Yeni Bir Yüzyıl, Eteklerde ve Elbiselerde Yeni Moda Trendleri
Yüzyılın değişmesiyle kıyafetlerin tasarım trendleri de değişti. Bir önceki yüzyılın kabarık etekleri ve ağır kumaşları yerini, bitmeyen bir yaz mevsimini çağrıştıran ve hareketli yaşama uyum sağlayan hafif kumaşlara bıraktı.
İki parçalı elbiseler popülerlik kazandı. Etekler kalçada daralıyor, uçlarda trompet ya da lale formunda dalgalanıyordu. Etek uçları kumaş ve dantelden fırfırlarla süsleniyordu.
Etek boyu kimi zaman yeri süpürecek kadar uzun, kimi zaman mütevazı biçimde daha kısaydı. Çalışan kadınlar üniforma ya da iş kıyafeti giymiyorlarsa genellikle iki parçalı kıyafetleri tercih ediyordu. Çay partileri ve yemekler için dantelli elbiseler, akşamlar için ise daha derin yakalı gece kıyafetleri giyiliyordu.
1880’lerde öne çıkan iyi kesim ceketler popülerliğini artırdı ve 1900’lerle birlikte terzi ustalığıyla dikilmiş takımlar yaygınlaştı.
Edward Dönemi Bluzları ve Korseleri
Dönemin üst giyim parçalarının en belirgin özelliği dantel ve boncuk işlemeleri ve fırfır şeritlerle zenginleştirilmiş görünümleriydi.
Korse göğsü tek bir kütle hâlinde toplardı. Bu görünüm, önden kabarık bluzlarla daha da vurgulanırdı. Yakalar dantel ya da hafif kumaşlarla boyna kadar yükseltilirdi.
Erken Edward döneminde kollar omuzda dar, aşağı doğru genişleyen ve bilekte yeniden daralan biçimdeydi. 1905 civarında bilekteki darlık tamamen ortadan kalktı ve geniş, dökümlü kollar yaygınlaştı.
Edward Dönemi Aksesuarları

1800’lerin sonundan kalan bağcıklı ve düğmeli botlar Edward döneminde de yaygındı. En makbul olanlar ince ve yumuşak keçi derisinden yapılıyordu. Daha uygun fiyatlı modeller ise daha kalın ve ağır derilerden üretiliyordu.

Geniş kenarlı şapkalar tüylerle, kimi zaman bütün kuşlarla süsleniyordu. Bu süslemeler zaman zaman şapkanın kenarlarını örtecek kadar bol kullanılıyordu. Şapkalar 1910’ların başında en geniş hâline ulaştı. 1912’den itibaren küçülmeye başlasa da tüy kullanımından vazgeçilmedi.
Gibson modeli kabarık saçlar, kuş tüyleriyle süslenmiş büyük şapkalarla daha da gösterişli hâle geliyordu. Pikniklerin en popüler aksesuarı ise şemsiyelerdi.
Paul Poiret: Edward Döneminin Etkileyici Moda Tasarımcısı

Bu noktada ayrı bir başlık açmakta fayda var, çünkü Edward dönemi kadın modasının en etkileyici tasarımcısı Paul Poiret, modern giyim formlarının öncülerinden biriydi. 1903’te Paris’te kendi moda evini açan Poiret, tasarımlarında klasisizm, oryantalizm ve Art Nouveau gibi akımlardan ilham aldı. Konforlu stilleriyle kadınları korsenin kısıtlayıcılığından kurtardı ve etki yaratmak için drapeye başvurdu.

Oryantalist tarzı Avrupa’ya sevdiren Paul Poiret, harem pantolonu ve tunik gibi formları haute couture’a taşıdı. 1911’de Les Parfums de Rosine’i kurarak kendi parfüm markasını yaratan ilk couturier oldu. 20. yüzyılın başında dönemin en ünlü couture tasarımcılarından biri olan Poiret, bugün modern moda tasarımının kurucu isimleri arasında kabul ediliyor.

1906–1908 arasında yüksek belli, düz kesim ve korsenin dayattığı hatlardan arınmış siluetini tanıttı. Kadınlar S korselerin yerine daha düz korseleri ve sütyenleri tercih etmeye başladı. Ballets Russes’ün 1910’da Paris’te sahnelediği Şehrazat balesinin ardından oryantal stil iyice popülerleşti. Canlı renkli, boncuk işlemeli harem kıyafetlerinden ilham alan egzotik moda konseptleri ortaya çıktı. Edward döneminin sonlarına doğru Poiret’nin tel çemberle açılan abajur tunikleri moda oldu.
Ancak I. Dünya Savaşı tüm bu abartılı trendlere son verdi. Savaş ekonomisi kumaşa ve deriye erişimi kısıtladı ve savaşın yoksunluğunun dikte ettiği daha sade, süssüz stiller ortaya çıktı.
1914–1920: I. Dünya Savaşı Boyunca Kadın Modası
1914–1920 arasında kadın modası, I. Dünya Savaşı kadar kadınların oy hakkı hareketinden de yoğun biçimde etkilendi. Giyim kuşam zaman zaman Edward dönemine referans verse de, Kral VII. Edward’ın 1910’daki ölümüyle bir şeylerin değişmeye başladığı açıktı.
Savaşın patlak vermesinden hemen önce moda, oryantalizmin etkisiyle yumuşak drapeler ve gösterişli desenlerle yepyeni bir görünüme bürünmüştü. Rus köylü kıyafetlerinden ilham alan kalça boyu tunikler bu dönemde öne çıktı ve etkisini savaş yıllarına kadar sürdürdü.
1914’le birlikte kadın kıyafetleri, Edward döneminde kazandıkları keskin ve özenli çizgileri yitirdi. Daha rahat kesimlere duyulan ihtiyaç Poiret stilinin izlerini silmeye başladı. Orta genişlikte etekler ve kalça hizasında ceketlerle giysiler olabildiğince sade olma eğilimindeydi.
I. Dünya Savaşı ve Kadınlar
Savaştan önce moda dünyasına yön veren yer Paris’ti. Ancak savaş kısıtlamaları ve Avrupa ile Amerika arasındaki bağların kopması nedeniyle New York, feminenlikle pratikliği buluşturan tasarımlarıyla yeni bir moda merkezi olarak öne çıktı.
Erkekler cepheye gidince boşalan pozisyonlara kadınlar yerleşti. Daha önce ev işleriyle sınırlı tutulan kadınlar ve genç kızlar fabrikalarda iş buldu, yönetici pozisyonlarına yükseldi, şoför, hemşire ve çiftçi olarak çalıştı. Kızıl Haç gibi kuruluşlarda gönüllü oldular, ordunun yardımcı birliklerinde görev aldılar. Kadınları içine çeken özgürlükçü ve kendine güvenli yeni imajla geleneksel cinsiyet rollerinden uzaklaşılmaya başlandı. Kadınlar artık otomobil kullanıyor ve oy hakkı talep ediyordu. Pantolonun kadın gardırobuna girişi haute couture ya da gündelik moda aracılığıyla değil, büyük ölçüde erkeklerden ödünç alınan iş kıyafetleri sayesinde gerçekleşti.
Birçok iş kolu, pantolon da dahil olmak üzere üniforma giymeyi gerektiriyordu. Askerî görünüm moda tasarımına da sızdı. Militer tunik ceketler, kemerler ve apoletler görünürlük kazandı. Savaş boyunca insanlar daha sade bir yaşamı benimsedi. Kadınlar daha az mücevher taktı ve Edward döneminin savurgan giyim tarzı bir kenara bırakıldı.
Kadınlar yeni görevleri için giyinirken cinsiyetin dikte ettiği kıyafet kodları da esnedi. Etekler kısaldı, renkler koyulaştı.
I. Dünya Savaşı Dönemi Kıyafetleriyle Tanışma
1914 yılı güçlü bir Edward dönemi etkisiyle başladı. Kadınlar göğüs kısmı dantelle kabartılmış bluzlar ve ayak bileğine kadar inen uzun, dar etekler giyiyordu. Rus köylü stilinden ilham alan ve Poiret’nin de yorumladığı tunik, savaş yıllarında militer stille harmanlandı.

Uluslararası ün kazanan ilk büyük kadın couturier’lerden Jeanne Paquin, daha aktif bir yaşam süren yeni kadın için kıyafetler tasarladı. Diz hizasında daralarak yürümeyi zorlaştıran dar eteklere pile ekleyerek hareket özgürlüğü sağladı. Tasarımları iyi terzilik ile feminen drapelerin buluşması gibiydi.

1915’te “savaş krinolini” adı verilen yeni bir trend doğdu. Çan formundaki bir eteğin üzerine daha geniş bir üst etek giyilerek oluşturulan bu stilde düşük omuzlar ve geniş yakalar ön plandaydı. Ancak çok fazla kumaş gerektiren bu kıyafet, savaş koşullarında savurganlık olarak eleştirildi.
1900’lerden 1918’e Defileler
Defilelerin kökleri 1900’lerin başına uzanır. Londra’da Lucile (Lady Duff Gordon) müşterileri için ilk manken geçitlerini düzenliyordu. O güne kadar tasarımcılar yeni stil, kesim ve kumaş kombinasyonlarını müşterileriyle birebir çalışarak belirlerdi. Paul Poiret’nin 1911’de çıktığı Avrupa turu ve hayır etkinliklerinde, tiyatrolarda ve mağazalarda düzenlediği gösteriler defileleri yaygınlaştırdı. Diğer modacılar da kısa sürede bu akımı izledi.
Savaş yıllarında defileler yardım fonu toplamak amacıyla da düzenlendi. 1914’te Vogue editörü Edna Woolman Chase, New Yorklu tasarımcıların çalışmalarını sergileyebilecekleri bir hayır defilesi düzenledi. Fashion Fête adıyla anılan etkinlik, Amerikan modasının kendi sahnesini kurmasında önemli bir adım oldu.
Bir Klasiğin Doğuşu: Trençkot
Trençkot, askerî kıyafetlerden sivil gardıroba geçen parçaların en ünlüsüydü ve genellikle haki rengindeydi. Adını siperlerden (trench) alan mont, her hava koşulunda giyilebilecek dış giyimler için de ilham kaynağı oldu. Londra’da Burberry’nin patentli, nefes alan ve su geçirmeyen kumaşı gabardin, askerî kullanım için onay aldı. Bu yeni militer montun yakaları genişti, sırtında ek bir kat kumaş vardı ve kemerliydi.
Savaş Dönemi ve Spor Giyim
Sosyal yaşamda aktif olan kadınlar araba kullanırken, bisiklete binerken, golf oynarken, yürüyüşe çıkarken, paten kayarken ve yüzerken her aktiviteye uygun farklı kıyafetler giyiyordu. Kadınların benimsediği daha hareketli yaşamla birlikte cinsiyete göre tanımlanan kıyafet kuralları da gevşedi ve bugün spor giyim dediğimiz stiller doğdu.
Kayak, örneğin, pratik bir ulaşım biçimi olmaktan çıkıp popüler bir spora dönüştü. Kayak ve benzeri sporlara uygun olmayan uzun eteklerin yerine kadınlar golf pantolonlarının üzerine diz hizasında kısa etekler giymeye başladı.
Burberry, gabardin kumaşının rüzgâra ve kara karşı sağladığı korumadan yola çıkarak yeni pantolon ve ceketler üretti.
Mayolar da daha az gösterişli ama gerçekten yüzmeye imkân veren biçimde tasarlanmaya başladı. Avustralyalı yüzücü Annette Kellerman’ın öncülük ettiği, kadınlara suda büyük özgürlük tanıyan tek parça mayolar bu yıllarda yaygınlaştı.
Modern Sütyenin Doğuşu
Kadın iç giyiminde kilit rol oynayan gelişme de bu dönemde yaşandı. New York sosyetesinden Mary Phelps Jacob, sonradan Caresse Crosby adıyla tanınacak olan genç kadın, 1914’te ABD’de patentlenen ilk modern sütyenlerden birini tasarladı. O güne dek göğüsler korseyle toplanıyordu. Bu yeni tasarım ise yumuşak ve kalıpsızdı ve desteğini omuz askılarından alıyordu.
Korseler hiçbir zaman tamamen terk edilmedi, ancak daha konforlu olacak biçimde yeniden tasarlandı. Duruşu düzeltmeye yardımcı olan Spirella korseler, kişinin ölçüleri alınarak özel olarak üretiliyordu.
Saçlar ve Şapkalar

Dönem boyunca saçlar hafifçe dalgalandırılıyor, arkaya ya da tepeye taranıyordu. Hafifçe yandan ayrılmış dalgalı saçlar kısa kesimlerin de vazgeçilmeziydi. Savaş yıllarında kadınlar saçlarını giderek daha kısa kestirmeye başladı. Dansçı Irene Castle’ın 1910’ların ortasında benimsediği kısa kesim, bir sonraki on yılın simgesi olacak bob saçın habercisiydi. Bugün hâlâ çok tercih edilen bob kesim, 1920’lerde kadınlar arasında zirveye ulaştı; alna yatay takılan saç bantları da bu kesimin en sevilen eşlikçisi oldu.
Önceki dönemin geniş kenarlı şapkaları yerini daha küçük modellere bıraktı. Süsleme olarak yapay çiçekler kullanılıyordu. Militarizm burada da etkisini gösterdi ve asimetrik takılan kepler çok popüler oldu.
1. Dünya Savaşı’nın Moda ve Kültür Üzerindeki Etkisi
Zorlu savaş yılları, 1918 grip salgınının yıkıcı etkileriyle birleşince dünyayı adeta dizlerinin üzerine çöktürdü. 11 Kasım 1918’deki ateşkesin ardından yaraları sarmak hiç kolay olmadı.
Savaş yıllarında kazanılan özgürlükler kalıcı izler bıraktı. İngiltere’de kadınlar 1918’de belirli koşullarla, ABD’de ise 1920’de oy hakkı kazandı. Özgürlük ile yaşananların yarattığı uyanış birleşince yeni bir duygu ve yeni bir kültür doğdu. Anı yaşayan, kurallara aldırmayan bu kuşak, kendine özgü görünümü, müziği ve modasıyla Kükreyen Yirmiler’i ve Caz Çağı’nı başlattı.
20. Yüzyılın İlk 20 Yılının Günümüz Modasındaki Yansımaları



Edward döneminin ihtişamı ile savaş yıllarının sadeliği arasında sıkışan bu 20 yıl, modanın bugün hâlâ dönüp dönüp baktığı bir arşiv gibi. Dönemin en kalıcı mirası trençkot. Siperlerde doğan militer parça, gabardin kumaşı, apoletleri ve kemeriyle bugün hem erkek hem kadın gardırobunun en zamansız klasiklerinden biri olarak her sezon yeniden yorumlanıyor.
S siluetinin ruhu ise korsenin modern hâllerinde yaşıyor. Belin vurgulandığı büstiyer üstler, korse detaylı ceketler ve göğsü öne çıkaran yapılandırılmış kesimler, Edward döneminin heykelsi kadın figürüne doğrudan selam gönderiyor. Yüksek dantel yakalı, önden kabarık romantik bluzlar da benzer biçimde tasarımcıların sık başvurduğu vintage referanslar arasında.
Gibson Girl’ün tepede toplanmış, hacimli ve hafif dağınık saçları özellikle gelin saçlarında ve kırmızı halı topuzlarında güncelliğini koruyor. Paul Poiret’nin oryantalizmi ise kimono formlu paltolarda, harem pantolonlarında, türbanlarda ve canlı renkli işlemelerde defilelere geri dönüyor.
Bu etkinin en sinematik örneklerinden biri Marc Jacobs’ın Louis Vuitton için tasarladığı 2012 Sonbahar/Kış koleksiyonuydu. Podyuma bir buharlı tren yanaşmış, modeller hamalların taşıdığı valizlerle birlikte Edward dönemi seyahatlerini çağrıştıran büyük şapkalar ve uzun siluetlerle trenden inmişti.





