Edvard Munch’un Çığlık tablosu, bir asrı aşkın süredir modern insanın kaygısının en tanınan imgesi. Eserin doğuşu, beş versiyonu, sembolleri ve kültürel etkisi.
Bir Bakışta Çığlık (The Scream)
| Eser | Çığlık (Norveççe: Skrik, İngilizce: The Scream) |
| Sanatçı | Edvard Munch (1863–1944), Norveç |
| İlk versiyonun yılı | 1893 |
| Teknik | Karton üzerine tempera ve mum boya |
| Boyut | 91 × 73,5 cm |
| Akım | Sembolizm; Dışavurumculuğun öncü eserlerinden |
| Dahil olduğu seri | Hayat Frizi (Livsfrisen) |
| Bulunduğu yer | Nasjonalmuseet (Norveç Ulusal Müzesi), Oslo |
Sanat tarihinde bazı tablolar vardır ki bir çağın ruh hâlini resmeder. Edvard Munch’un 1893 tarihli Çığlık (Norveççe adıyla Skrik) tablosu tam da böyle bir eser. Kaygının, yalnızlığın ve içsel kaosun evrensel ifadesi hâline gelen bu başyapıt, izleyene hâlâ bir duygusal tokat etkisi yaşatıyor. Peki bu ikonik çığlık nereden geliyor?
Kaygının Renklerle Portresi
Tablonun ilham kaynağı, Munch’un Oslo’daki Ekeberg tepesinde, fiyordu ve şehri tepeden gören yolda yürürken yaşadığı bir panik anıdır. Sanatçı bu anı 1892 tarihli bir notunda şöyle anlatır:
İki arkadaşımla yolda yürüyordum. Güneş batıyordu; gökyüzü birden kan kırmızısına döndü. Durdum, bitkin bir hâlde çite yaslandım. Mavi-siyah fiyordun ve şehrin üzerinde kan ve alev dilleri vardı. Arkadaşlarım yürümeye devam etti; ben ise kaygıyla titreyerek orada kaldım ve doğanın içinden geçen sonsuz bir çığlık hissettim.
Bu satırlar tablonun en çok yanlış anlaşılan yönünü de açıklar. Munch’a göre çığlık atan figür değil, doğanın kendisidir. Figür, o çığlığı duyan ve kulaklarını kapatan kişidir. Arka plandaki turuncu-kırmızı gökyüzü, dalgalı çizgilerle akan manzara ve köprü üzerindeki yalnız figür, izleyicide derin bir tedirginlik yaratır. İnsan psikolojisinin en çıplak hâli…
Çığlık’ın Versiyonları
Çığlık, tek bir tablo değil, Munch’un yıllar içinde farklı tekniklerle yeniden ele aldığı bir motif. Yaygın kabule göre eserin beş ana versiyonu var:
| Yıl | Teknik | Bulunduğu yer | Öne çıkan bilgi |
|---|---|---|---|
| 1893 | Karton üzerine tempera ve mum boya | Nasjonalmuseet, Oslo | En bilinen ve ilk sergilenen versiyon. Üzerinde Munch’un el yazısıyla bir not bulunur. |
| 1893 | Karton üzerine mum boya (çizim) | MUNCH, Oslo | Müzede dönüşümlü olarak sergilenir. |
| 1895 | Karton üzerine pastel | Özel koleksiyon | 2012’de Sotheby’s’te yaklaşık 119,9 milyon dolara satıldı. |
| 1895 | Litografi (taş baskı) | MUNCH ve çeşitli koleksiyonlar | Tek taştan çok sayıda baskı alındı. MUNCH koleksiyonunda altı baskı bulunur. |
| 1910 civarı | Karton üzerine tempera ve yağlı boya | MUNCH, Oslo | 2004’te çalındı, 2006’da bulundu. |
1895 tarihli pastel versiyon, 2 Mayıs 2012’de Sotheby’s New York’ta yaklaşık 119,9 milyon dolara satıldı. Bu satış, o tarihe kadar açık artırmada satılan en pahalı sanat eseri rekorunu kırdı.
Sanatsal Yorum ve Anlam
- Figürün olası ilham kaynağı: Sanat tarihçisi Robert Rosenblum, figürün ilhamının Munch’un 1889 Paris Dünya Fuarı’nda görmüş olabileceği Perulu bir mumyadan geldiğini öne sürmüştür. Bu, kesinleşmiş bir bilgi değil, sadece teori.
- Dalgalı çizgiler: Manzarayı ve gökyüzünü saran kıvrımlar, figürün yüzüne bir şok dalgası gibi ulaşarak ilkel bir korku ifadesi yaratır.
- Arka plandaki iki kişi: Yürümeye devam eden iki figür bu sarsıntıdan etkilenmemiştir. Bu ayrıntı, yaşanan dehşetin dış dünyada değil, sanatçının iç dünyasında olduğunu ima eder.
- Kızıl gökyüzü: Gökyüzünün renginin gerçek bir gözleme dayanıp dayanmadığı da tartışılır. Öne sürülen açıklamalar arasında 1883 Krakatoa yanardağ patlamasının ardından Avrupa’da görülen kızıl gün batımları ve Norveç’te gözlemlenen sedefli (nacreous) bulutlar bulunur.
“Ancak Bir Deli Tarafından Yapılmış Olabilir”
1893 tarihli versiyonun sol üst köşesinde, çıplak gözle zor seçilen kurşun kalemle yazılmış bir not vardır: Norveççe “Kan kun være malet af en gal Mand!” yani “Ancak bir deli tarafından yapılmış olabilir!” Yıllarca bu notu eseri karalamak isteyen bir ziyaretçinin yazdığı düşünüldü. Ancak Nasjonalmuseet’in 2021’de yayımladığı el yazısı incelemesi, notun Munch’un kendi el yazısı olduğunu ortaya koydu. Sanatçının, eserinin akıl sağlığıyla ilişkilendirilmesine verdiği ironik bir yanıt olarak yorumlanıyor.
Çığlık’ın Hırsızlık Tarihi
Çığlık, sanat dünyasının en çok çalınan başyapıtlarından biri. İki versiyonu on yıl arayla çalındı.
1994 – Ulusal Galeri: 12 Şubat 1994’te, Lillehammer Kış Olimpiyatları’nın açılış günü, hırsızlar bir merdivenle Oslo’daki Ulusal Galeri’nin penceresinden girip 1893 tarihli versiyonu birkaç dakika içinde çaldı. Geride zayıf güvenlik önlemleriyle alay eden bir not bıraktılar. Tablo, aynı yılın mayıs ayında hasarsız olarak bulundu.
2004 – Munch Müzesi: 22 Ağustos 2004’te silahlı soyguncular, gün ortasında ziyaretçilerin gözü önünde Munch Müzesi’nden Çığlık’ın 1910 tarihli versiyonunu ve Madonna tablosunu duvardan söküp götürdü. İki eser 31 Ağustos 2006’da bulundu. Ancak hasar görmüşlerdi ve uzun bir restorasyon süreci geçirdiler.
Çığlık Nerede Görülür?
Oslo’yu ziyaret edenler Çığlık’ın farklı versiyonlarını iki müzede görebilir.
Nasjonalmuseet (Norveç Ulusal Müzesi): Eski Ulusal Galeri’nin koleksiyonu, 2022’de açılan bu yeni müze binasına taşındı. En bilinen 1893 tarihli versiyon burada sergileniyor.
MUNCH: Oslo Opera Binası’nın yanında, 2021’de açılan bu müze tek bir sanatçıya adanmış dünyanın en büyük müzelerinden biri. MUNCH koleksiyonunda Çığlık’ın sekiz tamamlanmış versiyonu bulunuyor: Bir tablo (karton üzerine tempera ve yağlı boya), bir çizim (karton üzerine mum boya) ve altı litografi. 4. kattaki kalıcı koleksiyon sergisi Edvard Munch Infinite’te bu versiyonlardan biri her zaman izlenebiliyor. Ancak tüm versiyonlar aynı anda sergilenmiyor. Munch bu çalışmaları karton ve kâğıt üzerine yaptığı için eserler tuval üzerine yağlı boyaya göre çok daha kırılgan. Müze, her versiyonun ışığa ne kadar dayanabileceğini araştırarak eserleri dönüşümlü olarak sergiliyor.
OGGUSTO Notu: Görmek istediğiniz belirli bir versiyon varsa, MUNCH’taki ziyaretinize zaman ayırın. İki müze birbirine yürüme mesafesinde olduğundan, aynı gün ikisini birden gezerek versiyonları karşılaştırabilirsiniz.
Kültürel Bir Fenomen
Çığlık; sinema, reklam, moda ve tasarıma uzanan geniş bir etki alanına sahip. 1996’da başlayan Scream korku filmi serisindeki Ghostface maskesinin bu tablodan esinlendiği bilinir; bu da figürü modern korkunun sembollerinden birine dönüştürdü. Tablonun figürü dijital dünyada da kendine yer buldu: 😱 emojisi çoğu zaman bu eserle ilişkilendirilir.
Munch’un Sesi: Sessiz Bir Çığlık
Edvard Munch’un hayatı erken yaşta kayıplarla şekillendi. Annesini beş yaşında, ablası Sophie’yi on dört yaşında veremden kaybetti. Babası 1889’da öldü. Hastalık, ölüm ve kaygı, Hayat Frizi serisinin ana temaları hâline geldi. 1908’de ağır bir sinir krizi geçiren Munch, Kopenhag’da bir klinikte tedavi gördü. Çığlık, sanatçının kişisel deneyiminden doğdu. Ancak öyle bir yankı uyandırdı ki, bir asrı aşkın süredir insanlığın kolektif kaygısını dile getirmeye devam ediyor.
Çığlık’tan İlham Alan Tasarımlar
