Cumhuriyet Sanat Çalıştayı’nda Slovak ressam Stano Černý ile buluştum. Bratislava’dan Meksika’ya uzanan hayatını, tuvalindeki fantastik yaratıkları ve sanatındaki mizahı konuştuk.
Stano Černý ile Sohbet
Pictor Nomas yahut Göçebe Ressam. Harika bir adam. Nadir görülen bir türdür. İlk kez 1956 yılında Tuna kıyısında, Bratislava şehrinde kaydedilmiştir. Gençliğinde bir illüstrasyon ustasının yanında beslenir, mürekkep ve gravür yiyerek büyür. Olgunluk çağında sürüsünden ayrılıp uzun göçlere çıkar. Venedik’te, Basel’de, Meksika’da görüldüğü rivayet edilir. 2005 yılından bu yana Yucatán ormanlarının kıyısında, jaguarlar ve Maya taşları arasında yaşadığı bilinmektedir.
Özellikleri: Canavar çizer, ama korkutmak için değil. Ciddi şeyleri gülerek, gülünç şeyleri ciddiyetle söyler. Kendini hiçbir haritaya, hiçbir akıma, hiçbir müzeye sığdırmaz. Yakalanmak istemez, ama yakalandığında sohbeti sever.
Bu kaydı ben uydurdum. Orta Çağ’ın “bestiarium” adı verilen canavarlar kitaplarında, gerçek ve hayalî hayvanlar böyle kısa maddelerle anlatılırdı. Tek boynuzlu atın, ejderhanın, anka kuşunun yanında aslan da, fil de aynı ciddiyetle yer alırdı. Bilgiyle masal aynı sayfada dururdu. Bana göre Stano Černý’yi anlatmanın en uygun yolu da buydu. Çünkü kendisi de yıllardır ironik bir “Bestiarium” çiziyor. Ve onun canavarları, bilginin ve masalın, ciddiyetin ve şakanın tam ortasında yaşıyor.
Kaydın son satırı ise gerçek. Ben yazdım. Kaydı da ben yaptım. Slovak ressam İstanbul’a geldi. Medicana Eğitim Grubu MBA Okulları’nın Cumhuriyetin 103. yılında düzenlediği 4. Cumhuriyet Yüzyılı Uluslararası Sanat Çalıştayı, 24–29 Ekim tarihlerinde Fişekhane’de toplandı. Türkiye, İspanya, Mısır, Meksika, Slovakya, Çin, Azerbaycan, Karadağ, Ukrayna ve Belarus’tan yirmi beş sanatçı “Nutuk’tan İlhamla: Fikri Hür İzler” temasıyla bir araya geldi.
BA Okulları’nın ortaokul ve lise öğrencileri altı gün boyunca bu sanatçılarla aynı atölyede çalıştı, sonunda da Cumhuriyetin 103. yılına özel ortak bir sanat manifestosu yazdılar. Eserler 29 Ekim akşamı bando ve koro eşliğinde açılacak bir sergiyle Fişekhane’de izleyiciyle buluştu.
Burada dikkatimi çeken şu: Katılımcı listesinde Černý’nin adının yanında “Slovakya” yazıyordu. Oysa yirmi yıldır Meksika’da yaşıyor. Aynı çalıştaya Meksika’dan katılan ressam Daniela Jáuregui Servin ile de aynı sanat evinin, Jaguar Negro’nun çatısı altında çalışıyor. Bir Slovak ile bir Meksikalı, aynı Yucatán ormanlarının kıyısından İstanbul’a uzanan yolda buluşmuş. Kanaatimce bu, bir çalıştayın katılımcı listesine sığmayan, ancak bir göçebenin hayatına sığabilecek bir hikâye.
Bratislava’dan Yucatán’a
Stanislav “Stano” Černý 1956’da Bratislava’da doğdu. Bratislava Güzel Sanatlar ve Tasarım Akademisi’nde (VŠVU), Slovak illüstrasyonunun efsanevi ismi Albín Brunovský’nin atölyesinde yetişti. Ressam, illüstratör ve animatör. 1980’lerde Slovak sanatına postmodernizmi getiren öncü kuşağın temsilcilerinden biri oldu. 1988’de Venedik Bienali’nde Çekoslovakya Pavyonu’nda, 1990’da İsviçre’de Art Basel’de, 2016’da Meksika’da Rufino Tamayo Bienali’nde yer aldı.
2004-2005 yıllarında yeni duyguların ve kadim kültürlerin peşinde Meksika’nın Yucatán Yarımadası’na yerleşti. Bu taşınma sanatında bir kırılma noktası oldu. Maya yerlileriyle bağ kurdu, balta girmemiş bir doğanın içinde ikinci atölyesini açtı. Maya kozmolojisini, şamanik ritüelleri, doğanın gizemli formlarını ve tılsımları resmine kattı. Mayaların ormanın içinden şehirden şehre uzanan kutsal yollarına verdiği adı taşıyan “Sac-Be” (Beyaz Yol) ve “Piedra Perdida” (Kayıp Taş) serileri bu dönemin ürünleri. 2005’ten bu yana Playa del Carmen’de, kurucularından olduğu Jaguar Negro Art Center’da çalışıyor.
Kendi tarzına bir ad da koymuş: “Göçebe Dışavurumculuk” ve “Göçebe Sembolizm”. Bana kalırsa bu adın en dürüst kelimesi “göçebe”. Černý’nin sanatı Avrupa avangardından yola çıkmış, Latin Amerika’nın mistisizmine varmış, ama hiçbir yerde tamamen yerleşmemiş.
Canavarlar Kitabı
Sohbete onun canavarlarından girdim. “Bestiarium” ve “Heretic Interpretations” (Sapkın Yorumlar) serilerindeki o tuhaf, yarı insan yarı hayvan, mitolojik yaratıkları merak ediyordum. Sordum: “Stano, bu fantastik ve mitolojik figürler senin resminde nasıl bir toplumsal ve felsefi eleştiriye dönüşüyor?”
Gülümsedi. Belli ki bu soruya alışkındı. “Bestiarium” serisinde insan ve hayvan formlarını, mitolojik arketipleri ve gerçeküstü öğeleri yeni dışavurumcu bir dille bir araya getirdiğini anlattı. Canavarlarının ne anlattığını ise şöyle özetledi:
“Tuvalde kurduğum o canavarımsı, biçimi bozulmuş figürler insan doğasının karanlık yanlarını, yabancılaşmayı, bireysel ve toplumsal çelişkileri felsefi bir hiciv ve ironiyle dışa vuruyor.”
Seriyi başka bir yerde de “varlıkların ışığa doğru giden yolda geçtikleri bilinç durumlarının bir yansıması” olarak tanımlıyor. Bu tanım bence çok önemli. Černý’nin canavarları kötülüğün temsilcileri değil, yolculuğun aşamaları. Korkularımız, karanlık odalarımız, dönüşüm arzularımız. Meseleye buradan baktığımda Orta Çağ bestiariumlarıyla aradaki farkı görüyorum. Eski kitaplarda canavarlar dünyanın uzak köşelerinde yaşardı. Černý’nin kitabında ise hepsi bizim içimizde. Ve Dadaistlerin o tanıdık şakacılığıyla bize gülümseyerek bunu hatırlatıyor.
Kâğıt Üzerinde Bir Fırtına
Önümde Černý’nin kâğıt üzerine bir çalışması duruyordu. Krem rengi bir yüzeyin ortasında, yırtılmış kâğıt parçalarından oluşmuş gibi duran büyük bir biçim yükseliyor. Kahverengi, siyah lekeli, kabuk dokulu bir gövde. Bir ağaç mı, bir çapa mı, yoksa kollarını iki yana açmış bir figür mü, kestiremiyorsunuz. Etrafında ise kâğıdın her yanına serpiştirilmiş yüzlerce küçük çizim. Bir göz, bir anahtar deliği, bir eğrelti otu dalı, küçük insancıklar, saç tutamları, kuyruklar, bilinmeyen bir alfabenin harfleri gibi kıvrımlar. En altta da içinde yüzler saklı, dikenli, yuvarlak bir biçim. Sanki bir doğa bilimcinin defterinden ya da bir şamanın rüyasından kopmuş bir sayfa.
Bu sayfaya bakarak sordum: “Dinamik fırça vuruşların, katmanlı dokuların ve güçlü kontrastların eserlerindeki duygusal atmosferi ve kompozisyon dengesini nasıl etkiliyor?”
Tuvalde ve kâğıtta uyguladığı katmanlı dokuların, konturlu çizimlerin ve dışavurumcu fırça izlerinin yüzeye “yüksek bir dinamizm” kazandırdığını söyledi:
“Şiddetli renk karşıtlıkları ve şekilsiz biçimler izleyiciyi sarsan gerilimli ve mistik bir atmosfer yaratıyor. Biçimler arasında kurduğum denge ise figüratif anlatımı soyut bir boyutla buluşturuyor.”
Bu cevaptan sonra sayfaya yeniden baktım. Ortadaki büyük, ağır, kabuklu biçim ile çevresindeki yüzlerce küçük, uçuşan çizgi arasında gerçekten bir gerilim var. Biri yerçekimine bağlı, öbürleri havada süzülüyor. Buradan şunu çıkarıyorum: Černý’nin denge anlayışı simetriden gelmiyor. Bir ağırlıkla bir hafiflik arasındaki çekişmeden doğuyor. Tıpkı bir göçebenin hayatı gibi: Bir yanda taşıdığı ağır kökler, öbür yanda her yeni yerde topladığı küçük, hafif izler.
Ekranın Arkasından Tuvale
Černý’nin hayatı yalnızca tuvalden ibaret değil. Televizyonda grafik direktörlüğü yaptı, film ve animasyon üretti, üç boyutlu nesneler tasarladı. Son sorumu bu yolculuk üzerine sordum: “Resim ve grafik eğitimiyle başlayan yolunda yönetmenlik, dijital tasarım ve nesne sanatı gibi alanlar görsel dilini nasıl zenginleştirdi?”
Farklı mecralarda kazandığı deneyimin resmine doğrudan yansıdığını anlattı:
“Farklı mecralardan edindiğim görsel kurgu ve sinematografik bakış, tablolarımdaki alan-boşluk ilişkisini, mekânsal derinliği ve sembolik ikonografiyi çok katmanlı bir yapıya kavuşturdu.”
Bütün bunları yan yana koyduğumda kâğıt üzerindeki o fırtınanın aslında bir film şeridine benzediğini fark ediyorum. Küçük çizimler bir animasyonun kareleri gibi kâğıdın bir ucundan ötekine akıyor. Her biri bir öncekinden biraz farklı. Bir animatörün gözü, durağan bir sayfada bile hareketi görmeden edemiyor. Bana kalırsa Černý’nin resimleri bu yüzden hiçbir zaman tam olarak duraksamıyor. Bakarken sizin de gözünüz bir figürden ötekine göç ediyor.
Bestiarium’a Son Bir Kayıt
29 Ekim akşamı Fişekhane’de sergi kapıları açıldığında, bir Slovak ressamın canavarları, bir Meksikalı ressamın tanrıçaları, Anadolu’dan gelen ustaların motifleri ve altı gün boyunca hepsinin yanında çalışmış gençlerin ilk eserleri aynı duvarlarda yan yana durdu.. Bilgiyle masalın, ciddiyetle şakanın, kökle göçün aynı sayfada durduğu tuhaf ve güzel bir kitap gibi.
