Girişte bizi karşılayan Atatürk portresinden Türkiye’yi yola çıkaran otomobil ilanlarına, çocukların yaptığı büyüleyici resimlere… “Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat” sergisini büyük tarihin içinde saklanan küçük ayrıntıların peşine düşerek geziyoruz.
*Bu içerik Koç Topluluğu iş birliğinde hazırlanmıştır.
Bir Bakışta Yüzyılın İzleri Sergisi
| Sergi | Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat |
| Mekân | Yapı Kredi Kültür Sanat (İstiklal Cad. No:161, Beyoğlu/İstanbul) |
| Küratörler | Didem Yazıcı (Küratör), Zehra Begüm Kışla (Yardımcı Küratör) |
| Bitiş Tarihi | 29 Kasım |
| Giriş | Ücretsiz / Halka Açık |
Bir yüzyılı tek bir sergiye sığdırmaya çalışınca tarihler, kurumlar, sanatçılar ve eserler arasında neye bakacağınızı şaşırmanız kaçınılmaz. Oysa sergiden çıktıktan sonra akılda her zaman büyük başlıklar kalmıyor. Bazen eski bir reklamın dili, bir çocuk resmindeki tuhaf ayrıntı ya da iki eserin birbirine bakacak biçimde yerleştirilmesi, yüz yıllık bir hikâyeyi uzun bir kronolojiden daha iyi anlatabiliyor.
Biz de Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat sergisini gezerken karşımıza çıkan her şeyi aynı dikkatle inceleyemedik -bazı eserlerin önünde ise beklediğimizden çok daha uzun süre kaldık. Bir elbise bizi Sadberk Hanım’ın koleksiyonculuk tutkusuna, eski bir Murat 124 ilanı Türkiye’nin değişen hayatına, oyuncak bir tren Rahmi M. Koç müzelerinin doğuşuna götürdü. Cumhuriyet’in İlk Yılı kitabındaki etkileyici haber ve makaleler ise ise sergi biter bitmez kitabı satın almak üzere aşağıdaki kitapçıya inmemize neden oldu.
Didem Yazıcı küratörlüğünde, Zehra Begüm Kışla’nın yardımcı küratörlüğünde hazırlanan ve 29 Kasım’a kadar Yapı Kredi Kültür Sanat’ta görülebilen sergiye bu kez baştan sona aktarılması gereken bir kurum tarihi olarak değil, OGGUSTO ekibinin gözünden küçük keşiflerle dolu bir seçki olarak bakıyoruz.
- Bir Bakışta Yüzyılın İzleri Sergisi
- 1 – Bir Portre ile Bir Elbisenin Sessiz Diyaloğu
- 2 – Türkiye’yi Yola Çıkaran Otomobiller
- 3 – Sanat Tarihine İz Bırakan Yarışmalar
- 4 – Birbirinden Güç Alan Kadınlar
- 5 – Bir Oyuncak Trenin Açtırdığı Müzeler
- 6 – Cumhuriyet’in İlk Yılına Gündelik Hayattan Bakmak
- 7 – İki Bin Yıllık Bir Baş Kime Bakıyor?
- 8 – “Büyükler Sizin Gibi Resim Yapamazlar!”
- 9 – Bir Şapel Nasıl Kitaplığa Dönüştü?
- 10 – Şehrin İçine Bırakılan Sanat
1 – Bir Portre ile Bir Elbisenin Sessiz Diyaloğu
16 Teşrinisani (Kasım) 1925, “Haydar Bey arkadaşımıza”, Gazi M. Kemal
Serginin başlangıcında Ömer Koç Koleksiyonu’ndan siyah-beyaz bir Atatürk fotoğrafı bizi karşılıyor. Hemen karşısında ise Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonundan gelen bir dönem kıyafeti yer alıyor. Biri Cumhuriyet’in kuruluşunu temsil eden kamusal bir imge, diğeri artık orada olmayan bir bedenin gündelik hayatından kalmış kişisel bir eşya. Bu iki parçanın karşılaşması, serginin bütününde devam eden resmî tarih ile kişisel hafıza arasındaki ilişkiyi daha ilk anda kuruyor.
Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Elbisenin önünde durduğumuzda dikkatimizi yalnızca kumaşı, işlemesi ya da dönemin modası çekmiyor. Bu parça, Sadberk Koç’un yıllar boyunca topladığı geleneksel kadın kıyafetlerini, işlemeli kumaşları, porselenleri ve tarihî objeleri de temsil ediyor. Onun kişisel merakıyla oluşan koleksiyon, vefatından sonra Koç Ailesi’nin ortak emeği ve kızı Sevgi Gönül’ün öncülüğünde, 1980’de kurulan Türkiye’nin ilk özel müzesi Sadberk Hanım Müzesi’nin temelini oluşturuyor.
Koç Holding Kurumsal Arşivi
Dolayısıyla karşımızdaki yalnızca geçmişten kalmış güzel bir giysi değil. Türkiye’de özel müzeciliğin ilk somut adımlarından birinin, bir kadının seçtiği nesneleri koruma arzusuyla atıldığını hatırlatan sessiz bir belge.
2 – Türkiye’yi Yola Çıkaran Otomobiller
Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Sergide otomobiller yalnızca endüstriyel tasarım örnekleri olarak karşımıza çıkmıyor. Vehbi Koç’un Ankara’da otomobillerin önünde çekilmiş erken dönem fotoğraflarından eski gazete ilanlarına uzanan görsel hat, Türkiye’nin hareketlilik ve modern hayatla kurduğu ilişkinin nasıl değiştiğini de gösteriyor.
Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
1966’da satışa sunulan Anadol, Türkiye’nin seri üretilen ilk yerli otomobili olarak bu hikâyenin en önemli dönemeçlerinden biri. Ancak bizim özellikle durup incelediğimiz parçalar, Murat 124’ün eski reklamları oluyor. Dönemin reklam metinleri yalnızca bir otomobilin teknik özelliklerini anlatmıyor; ailece yola çıkmayı, şehirden uzaklaşmayı, yeni bir özgürlük ve hareket alanına kavuşmayı da vaat ediyor.
Bu ilanlara bugün bakınca otomobilin yalnızca ulaşım aracı olmadığını daha açık biçimde görebiliyoruz. Her biri Türkiye’de değişen yaşam biçiminin, büyüyen şehirlerin, yeni yolların ve insanların başka yerlere ulaşma arzusunun küçük birer zaman kapsülü. Tofaş Anadolu Arabaları Müzesi’nin yıllar sonra bu araçları ve reklamları bir araya getirmesi ise sanayi tarihini makineler kadar, o makinelerin insanlarda uyandırdığı hayaller üzerinden de koruyor.
3 – Sanat Tarihine İz Bırakan Yarışmalar
Resim, bale süiti, halk oyunları, afiş, fotoğraf, pul, tiyatro… Serginin kronolojisinde ilerledikçe kültür ve sanata verilen desteğin ne kadar farklı alanlara uzandığını görüyoruz. Bu yaklaşımı anlamak için Koç Topluluğu’nun kurucusu Vehbi Koç’un “Ülkem varsa ben de varım” sözünü hatırlamak yeterli. Kurumların gelişimini ülkenin geleceğinden ayrı düşünmeyen bu anlayış, kültürel hayata katkıyı da toplumsal sorumluluğun bir parçası olarak görmeye davet ediyor.
Yapı Kredi Bankası’nın kurucusu Kâzım Taşkent’in sözleri de bu sorumluluğun kültür ve sanattaki karşılığını anlatıyor: “Bizim gibi kurumların iki görevi vardır. Bir, iştigal ettiği alandaki sorumlulukları, ikincisi de halka karşı sorumlulukları. Biz ikinci kısım için kültür sanatı seçtik.”
Bu yarışmaların amacı yalnızca başarılı sanatçıları ödüllendirmek değil, insanları sanat üretmeye, bir konu üzerine düşünmeye ve kültürel hayatın parçası olmaya davet etmekti. 1954’te “İş ve İstihsal” temasıyla düzenlenen resim yarışmasının Aliye Berger’in yağlı boya çalışması “Güneşin Doğuşu”nu sanat tarihine kazandırması, bu yaklaşımın en çarpıcı sonuçlarından biri.
Berger’in birinciliği dönemin sanat çevrelerinde büyük tartışma yaratmış olabilir ancak bugün geriye bakınca yarışmanın asıl önemi daha iyi anlaşılıyor. Bazen bir kurumun açtığı çağrı, yalnızca bir yarışmanın kazananını değil, sanat tarihinin sonraki sayfalarını da belirleyebiliyor.
4 – Birbirinden Güç Alan Kadınlar
Aliye Berger’in “Güneşin Doğuşu” tablosu, yarışmanın yarattığı tartışma ve sanatçının hikâyesi nedeniyle serginin doğal çekim noktalarından biri. Ancak eserin önünden ayrılırken karşı duvara da bakmak gerekiyor. Aynı yarışmaya katılan Eren Eyüboğlu’nun resmiyle kurulan görsel ilişki, iki eseri tek başlarına taşıdıkları anlamın ötesine geçiriyor.
Biz kendimizi bir süre bu iki duvarın arasında, bir resimden diğerine dönerek bakarken bulduk. Bu karşılaşma, serginin farklı bölümlerine yayılan sanatçı kadınların izini sürme isteği de uyandırıyor. Mihri Müşfik’in 1920’lerden kalan otoportresi, Müfide Kadri’nin çalışmaları ve Sabiha Bozcalı’nın Yurt Gezileri kapsamında ürettiği eserler aynı hattın önceki duraklarını oluşturuyor.
Kronolojide karşımıza çıkan 1995 tarihli İzler sergisi ise bu hattı yakın geçmişe taşıyor. Tomur Atagök, Canan Beykal, Candeğer Furtun, Gülsün Karamustafa, Nur Koçak, Füsun Onur ve Hale Tenger gibi farklı kuşaklardan sanatçı kadınları bir araya getiren sergi, kadınların sanat tarihindeki yerini tek seferlik bir başlık olmaktan çıkarıyor.
Duvarların nasıl düzenlendiği, bir sergide hangi eserlerin merkeze, hangilerinin birbirinin karşısına yerleştirildiği de anlatının parçası. Aliye Berger ile Eren Eyüboğlu’nun arasında durduğumuz o an, bunu sergide en güçlü biçimde hissettiğimiz karşılaşmalardan biri oluyor.
5 – Bir Oyuncak Trenin Açtırdığı Müzeler
Rahmi M. Koç Müzesi denildiğinde akla otomobiller, tekneler, uçaklar ve büyük makineler geliyor. Oysa bu geniş koleksiyonun başlangıcında çok daha küçük bir nesne var: Vehbi Koç’un oğluna Almanya’dan getirdiği elektrikli oyuncak tren.
Rahmi M. Koç, müzenin kuruluş hikâyesini anlatırken çocukluk yıllarında başlayan bu ilgisinin zamanla nasıl büyüdüğünü şu sözlerle aktarıyor: “Ne evlerimde ne bürolarımda ne de depolarımda yer kaldı.”
Fotoğraf: Ali Konyalı, Tarkan Kutlu – Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Kişisel bir merakın kamusal bir müzeye dönüşmesi, Koç ailesinin koleksiyonculuk anlayışındaki belirgin eğilimlerden birini ortaya koyuyor. Toplanan nesneler bir depoda ya da yalnızca aile üyelerinin görebileceği özel mekânlarda kalmak yerine, başkalarının da inceleyebileceği ve kendi hikâyeleriyle ilişki kurabileceği kurumlara dönüşüyor.
1994’te Lengerhane’de açılan İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’nin Hasköy Tersanesi’yle genişlemesini daha sonra Ankara, Cunda ve Ayvalık’taki müzelerin açılmasını bu küçük trenin uzayan rayları gibi düşünmek mümkün. Müzelerde korunan her otomobil, tekne ve makine, endüstriyel tarihin yalnızca teknik gelişmelerden değil, insanların nesnelerle kurduğu duygusal bağlardan da oluştuğunu gösteriyor.
6 – Cumhuriyet’in İlk Yılına Gündelik Hayattan Bakmak
Serginin sonlarına doğru karşımıza çıkan “Cumhuriyet’in İlk Yılı” sergisi, 29 Ekim 1923’ten 28 Ekim 1924’e kadar geçen 365 günü dönemin gazeteleri, ilanları ve gündelik hayatından haberlerle anlatıyordu. Genelde önce sergi düzenlenir, ardından kitabı basılır ama bu kez önce kitap olarak hazırlanan çalışma, daha sonra aynı isimli sergiye dönüşmüş.
Cumhuriyet’in İlk Yılı (29 Ekim 1923 – 29 Ekim 1924) kitabını bu kadar etkileyici yapan şey, bu dönemi yalnızca siyasi kararlar, inkılaplar ve resmî törenler üzerinden anlatmaması. Kahvehaneler, vapur ilanları, seyahat haberleri, şehir hayatının küçük meseleleri ve bugün okuduğumuzda inanması güç hadiseler de aynı tarihin içinde yer alıyor.
Kitap, Cumhuriyet’in ilk yılını büyük anlatının içinden değil, o günlerin akıp giden hayatından takip etmeyi mümkün kılıyor. İnsanların vapura yetiştiği, ilan verdiği, seyahat planladığı ve ertesi sabah gazetede şehrin küçük gündemlerini okuduğu bir döneme yaklaşıyoruz. Tarihin yalnızca büyük isimler ve dönüm noktalarından oluşmadığını hatırlatan bu ayrıntılar, Cumhuriyet’in ilk yılını daha canlı ve sahici bir yerden düşünmeye davet ediyor.
7 – İki Bin Yıllık Bir Baş Kime Bakıyor?
Sadberk Hanım Müzesi – Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Serginin en beklenmedik karşılaşmalarından biri, yaklaşık iki bin yıllık Helenistik çocuk başı ile Vahap Avşar’ın çağdaş eseri arasında kuruluyor. Küçük başın bakışlarının karşısındaki yapıtlara yönelmesi, iki farklı zamanın ve sanat anlayışının aynı mekânda kısa süreliğine buluşmasını sağlıyor.
Bu yerleşim, Yüzyılın İzleri’nin yalnızca kronolojik bir sergi olmadığını gösteren ayrıntılardan biri. Sadberk Hanım Müzesi’nden, kişisel koleksiyonlardan ve çağdaş sanat kurumlarından gelen parçalar yan yana geldiklerinde, kendi dönem ve işlevlerinin ötesinde yeni anlamlar üretiyor.
Fotoğraf: Bruno Vandermeulen Danny Veys – Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Helenistik başın önünde durmak bize Koç Topluluğu’nun arkeoloji alanındaki çalışmalarını da hatırlatıyor. Aphrodisias ve Sagalassos kazılarına verilen destek, Klaros’taki belgeleme ve koruma çalışmaları, deniz arkeolojisi araştırma merkezleri ve Anadolu uygarlıklarına ilişkin yayınlar aynı yaklaşımın farklı parçaları.
Buradaki mesele yalnızca toprağın altından bir eser çıkarmak değil; onunla ilgili bilgiyi üretmek, belgelemek, korumak ve yayımlamak. İki bin yıllık bir çocuk başının bugün çağdaş bir sanat eserine bakıyormuş gibi görünmesi de geçmişin ancak bugünün sorularıyla yeniden karşılaştığında yaşamaya devam ettiğini düşündürüyor.
8 – “Büyükler Sizin Gibi Resim Yapamazlar!”
Yapı Kredi Tarihi Arşivi – Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Sergideki çocuk resimleri ilk bakışta renkli ve naif çalışmalardan oluşan küçük bir bölüm gibi görünebilir. Biraz yakından bakınca ise her birinin yapıldığı dönemin dünyasını çocukların gözünden kaydeden tarihsel belgeler olduğu fark ediliyor.
Doğan Kardeş’in düzenlediği yarışmalarda çocuklardan ailelerini, yaşadıkları şehirleri, hayvanları ve makineleri resmetmeleri isteniyor. 1949’daki karikatür yarışmasının konusu ise başlı başına bir çocuk hayali: Hindistan Başbakanı Nehru Türk çocuklarına bir fil hediye etse, çocuklar onu İstanbul’da nasıl karşılardı?
Yapı Kredi Tarihi Arşivi – Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
Yarışmaların jüri üyeleri çocukları yetişkinlerin sanat anlayışını taklit etmeye yönlendirmek yerine onlara şöyle sesleniyor: “Büyükler sizin gibi resim yapamazlar! İçinizden nasıl doğarsa kendi eserinizi öyle yaratınız.”
Çocuk resimlerinin önünde biraz vakit geçirince serginin anlattığı yüz yılın yalnızca yetişkinler tarafından kaydedilmediğini anlıyoruz. Çocuklar da gördükleri şehirleri, makineleri, aileleri ve hayvanları kendi dilleriyle aynı arşive eklemiş.
9 – Bir Şapel Nasıl Kitaplığa Dönüştü?
Koç’un kültür ve sanatla kurduğu ilişkinin önemli bir bölümünü, artık ilk işlevini yerine getiremeyen tarihî yapılara yeni bir hayat kazandırmak oluşturuyor. Bu yaklaşımın en şiirsel örneklerinden biri Cunda’daki Sevim ve Necdet Kent Kitaplığı.
Bugün kitaplık olarak kullanılan Agios Yannis Şapeli ile yanındaki yel değirmeni, 15. yüzyılda inşa edilen bir manastır kompleksinin parçalarıydı. Nüfus mübadelesinin ardından sahipsiz kalarak zaman içinde harap olan yapılar, Rahmi M. Koç’un girişimiyle restore edildi. Muhtar Kent’in babası Büyükelçi Necdet Kent’e ait 1.300’ü aşkın kitabı bağışlamasıyla şapel 2007’de bir kitaplığa dönüştü ve Sevim ile Necdet Kent’in adını aldı.
Burada restorasyon, bir yapıyı geçmişteki görüntüsüne döndürmekten ibaret değil. Eski şapel, korunduğu kadar yeniden kullanılan, insanların içine girebildiği, okuyabildiği ve vakit geçirebildiği yaşayan bir mekâna dönüşüyor.
Lengerhane’nin sanayi müzesine, Hasköy Tersanesi’nin kültür mekânına, Cunda ve Ayvalık’taki tarihî yapıların müze ve kültür mekânlarına dönüşmesinde de benzer bir düşünce var. Bir yapıyı korumanın en etkili yollarından biri, onu geçmişin dekoru olarak dondurmak değil; bugünün hayatına yeniden dahil etmek.
10 – Şehrin İçine Bırakılan Sanat
Seçkimizin son detayı için serginin duvarlarından dışarı çıkmak gerekiyor. Çünkü Koç’un sanatla ilişkisinin bazı izleri müzelerde değil, İstanbul’un meydanlarında, parklarında ve binalarının üzerinde karşımıza çıkıyor.
Fotoğraf: Onur Doğan – Yüzyılın İzleri: Koç Topluluğu ve Sanat kitabından
1973’te Cumhuriyet’in 50. yılı için Şadi Çalık’a sipariş geçilen ve İstanbul’a armağan edilen anıt, gökyüzüne doğru yükselen 50 çelik borudan oluşuyor. Galatasaray’daki Yapı Kredi binasının önünde duran ve çoğumuzun her gün önünden geçerken yeterince dikkatli bakmadığı eser, Cumhuriyet’in her yılına bir çizgi ayırıyor.
Koç Holding ve İstanbul Bienali, 2017’den bu yana her bienal sonunda İstanbul’a kalıcı bir eser armağan ediyor. İlk eser, Ugo Rondinone’nin Mustafa Kemal Kültür Merkezi’nin çatısına yerleştirilen “Buradan Nereye Gidiyoruz?” adlı neon heykeli. Bunu 2019’da Monster Chetwynd’in Maçka Sanat Parkı’nda çocukların içine girip oynayabildiği “Gorgon’un Oyun Alanı” ve 2022’de Ayşe Erkmen’in Balat’taki Akşemsettin Parkı’na yerleştirilen “Haliç Haliç’te” eseri izliyor. 2025’te şehre armağan edilen Khalil Rabah’ın “Kırmızı Rotavesait” eseri ise Artİstanbul Feshane Bahçesi’nde sergileniyor.
Bu eserleri önemli kılan, sanatın karşısında nasıl davranılması gerektiğini belirleyen müze kurallarının dışına çıkmaları. Bir çocuk Gorgon’un içinden kayabiliyor, yoldan geçen biri Rondinone’nin sorusuyla tesadüfen karşılaşabiliyor. Sanatı görmek için sergiye gitmeyen insanlar bile gündelik hayatlarının içinde onunla aynı alanı paylaşabiliyor.
Çıkarken unutmayın: Yapı Kredi Kültür Sanat’ın önündeki İlhan Koman imzalı “Akdeniz” heykeline ve hemen yakınındaki Şadi Çalık eserine bakmadan İstiklal Caddesi’ne karışmayın. Serginin anlatısı aslında binanın dışında da devam ediyor.
