Vehbi Koç Ticaret Evi sergisinde, Ankara’da otomobillerin yaygınlaştığı, radyo ve buzdolabının evlere girdiği yıllara bakıyoruz. VEKAM’ın hazırladığı sergi, eski fotoğraflar, yazışmalar ve dönem ilanları aracılığıyla bir ticarethanenin gelişimini başkentin değişen hayatıyla buluşturuyor.
*Bu içerik Koç Topluluğu iş birliğinde hazırlanmıştır.
Bir Bakışta “Vehbi Koç Ticaret Evi: Muasır Medeniyet Yolunda Bir Terakki Hamlesi” Sergisi
- Konu: Koç Topluluğu’nun 100. yılı kapsamında VEKAM’ın hazırladığı sergi, Ankara’nın değişimini Vehbi Koç’un ticari faaliyetlerini, Ankara’nın ve genç Cumhuriyet’in iktisadi ve toplumsal dönüşümü üzerinden ele alır.
- Tarih ve Ziyaret Saatleri: Sergi, Ulus’taki Büyük Apartman’da 5 Haziran 2027’ye kadar, pazartesi–cumartesi 10.00–16.30 arasında açık.
- Giriş: Ücretsiz/Halka Açık
- Küratörler: Alev Ayaokur ve İrem Alpay.
- OGGUSTO Notu: 1938 model Ford 81C ambulansı, ana sergiden ayrı olarak Keçiören’deki Vehbi Koç Bağ Evi’nde 10 Ekim’e kadar görülebilir.
Bir şehir büyürken ihtiyaçları da değişir. Yeni kamu binalarına tesisat döşenir, ulaşım için çözümler aranır, evlere gündelik işleri kolaylaştıran araçlar girer. Cumhuriyet’in başkenti Ankara’da, Vehbi Koç’un Ulus’ta başlayan ticari faaliyetleri de bu değişimle birlikte çeşitlendi.
Koç Üniversitesi VEKAM’ın, Koç Topluluğu’nun 100. yılı kapsamında hazırladığı “Vehbi Koç Ticaret Evi: Muasır Medeniyet Yolunda Bir Terakki Hamlesi” sergisi, bu dönüşümü belgeler, fotoğraflar ve döneme ait nesnelerle ele alıyor. Biz de Büyük Apartman’ın geçmişinden troleybüslere, Ankara tiftiğinden evlerin yeni ihtiyaçlarına uzanan bağlantılarla başkentte modern hayatın nasıl şekillendiğini inceliyoruz.
Anafartalar Caddesi’nde Geçmişin Kapısını Açmak
Vehbi Koç Ticaret Evi sergisinin adresi, Anafartalar Caddesi’ndeki Büyük Apartman. Vehbi Koç’un 1928’de iş hanı olarak yaptırdığı bu bina, caddenin ilk modern apartmanlarından biri. O yıllarda fotoğrafçılar, kitapçılar, pastaneler ve çeşitli dükkânlarla dolu cadde, başkentin ticari hayatının merkezlerindendi. Büyük Apartman da zaman içinde demiryolu idaresine, Nafia Vekâleti’ne ve Ankara İmar Müdürlüğü’ne ev sahipliği yaptı. Zemin kattaki dükkânlarda ise ayakkabıdan kırtasiyeye, züccaciyeden hırdavata uzanan bir alışveriş hayatı vardı.
Özgün mimari özellikleri korunarak restore edilen binaya, Kasım 2025’te Koç Üniversitesi VEKAM’ın kütüphanesi ve ofisleri taşındı. Geçmişte dükkân olarak kullanılan mekânlar sergi alanlarına dönüştü. Büyük Apartman bugün araştırmacıları, sergi ziyaretçilerini ve kültür etkinliklerini aynı çatı altında buluşturuyor.
Sergideki “Anafartalar Caddesi 1939: Yerler ve İzler” video enstalasyonu, binanın kapısından çıkıp caddenin geçmişine bakmak için iyi bir fırsat. Çalışma, 1939 tarihli hava fotoğrafları, dönem telefon rehberleri, şehir planları ve gazete ilanlarıyla hazırlanmış. Haritada, bugün ayakta olan yapıların eski kullanıcılarını ve artık var olmayan hanların yerlerini görmek mümkün. Videoya biraz zaman ayırarak Büyük Apartman’ın çevresinde bir zamanlar hangi işletmelerin bulunduğunu ve Ulus’un ticari hayatının nasıl şekillendiğini keşfedebilirsiniz.
Ulus’ta Büyüyen Bir Ticaret Fikri
Vehbi Koç’un ticareti öğrendiği yer, Karaoğlan Çarşısı’ndaki aile dükkânıydı. Ahilik geleneğiyle şekillenen esnaf kültürü ve çıraklık yılları, iş hayatının temelini oluşturdu. 1926’da Ankara’daki yol genişletme çalışmaları sırasında ailenin evi istimlak edildi. Dükkânlar da yeni evin yanındaki tek katlı ahşap yapıya taşındı. Vehbi Koç, babasından devraldığı işlerle 31 Mayıs 1926’da Koçzade Ahmed Vehbi Ticarethanesi’ni kurdu. Koç Topluluğu’nun yüz yıllık geçmişinin başlangıcı bu adrese uzanır.
Zamanla ortadan kalkan bu dükkânın konumu da unutulmuş, geriye yalnızca bir fotoğrafı kalmıştı. Sergi için yürütülen araştırmada adresi yeniden tespit edildi. İpucu, yönetmen Sergei Yutkeviç’in Türkiye’nin Kalbi Ankara belgeselindeki görüntülerdeydi. Film, Ankara’nın geçmişini kaydederken ticarethanenin yerini de korumuştu.
Sergide bu ilk adımı, işlerin büyümesi ve yönetim biçiminin değişmesi takip ediyor. İstanbul ve Avrupa seyahatleri, uluslararası temsilcilikler ve farklı sektörlerdeki faaliyetler, Vehbi Koç’un ticaret anlayışını geliştirdi. Koç Ticaret A.Ş.’nin kuruluşu ve profesyonel yönetime geçiş, aile dükkânında başlayan işlerin kurumsallaşmasında önemli adımlar oldu.
Vehbi Koç’un Kınacızadelere yazdığı mektup, bu ticari bakışın dikkat çekici örneklerinden biri. Mektupta, Ankara’nın köklü geçim kaynaklarından tiftiğin otomobil kumaşlarında kullanılması hedefi var. Vehbi Koç, kentin dünyaca tanınan ürününe otomotiv sektöründe yeni bir kullanım alanı açmak istemişti. Bu satırlar, Ankara’nın geleneksel ticaretiyle uluslararası pazarlar arasında nasıl bir bağ kurmayı amaçladığını anlamak için okunmaya değer.
Yeni Başkentin Yeni İhtiyaçları
1925’te Ankara Belediyesi’nin Bentderesi’nde kurduğu ilk elektrik santrali, başkentin gündelik hayatında yeni bir dönemin başlangıcıydı. Üretilen elektrik önce Anafartalar Caddesi’ndeki belediye binasına ve birkaç eve verildi. Sergide yer alan fotoğrafta, santraldeki makinenin başında duran teknisyenleri görmek mümkün. Ankara’nın elektrikle buluşmasının ilk yıllarından kalan bu kare, şehrin gelişimini takip etmek için önemli bir belge.
Başkent büyürken okulların, hastanelerin ve kamu binalarının inşaat ve tesisat ihtiyaçları da arttı. Vehbi Koç, ticarethanesinin faaliyetlerini inşaat malzemeleri ve taahhüt işlerine genişletti. Ankara Hukuk Mektebi, Ankara Numune Hastanesi ve Yüksek Ziraat Enstitüsü gibi kurumların tesisat ve taahhüt işlerinde sorumluluk üstlendi. Mühendis Karl Thamm ve dönemin uzmanlarıyla yürüttüğü çalışmalar, bu yapıların teknik altyapısının kurulmasına katkı sağladı. Sergideki belgeler aracılığıyla, Ankara’nın bugün de tanıdığımız kurumlarının kuruluş yıllarındaki bu işleri inceleyebilirsiniz.
Yeni binaların ve sanayi tesislerinin çalışması için düzenli enerji tedariki de gerekliydi. Vehbi Koç’un Standard Oil temsilciliği, kömür ve akaryakıt alanındaki faaliyetleri bu ihtiyaca karşılık verdi. Fabrikaların, trenlerin ve kamu binalarının ihtiyaç duyduğu yakıtın temini, Koç’un Cumhuriyet’in altyapı çalışmalarına katkı sunduğu bir başka alandı.
Sokaklarda Hareket Başlıyor
Vehbi Koç’un 1928’de üstlendiği Ford acenteliği, Ankara’da otomobillerin ve ticari araçların yaygınlaşmasına eşlik etti. Araç satışının yanında yedek parça temini, bakım ve onarım hizmetleri de bu işin parçasıydı. Serginin Ford bölümündeki el aletlerine ve atölye fotoğraflarına bakarken, otomobillerin yolda kalmasını sağlayan bu işleri de düşünmek mümkün. Burada gelişen teknik bilgi ve bakım hizmetleri, ilerleyen yıllardaki sanayi üretimi için de bir temel oluşturdu.
Ankara’nın ulaşımındaki bir başka önemli adım, Türkiye’nin ilk troleybüs şebekesinin kurulmasıydı. Belediyenin açtığı ihaleyi Vehbi Koç’un kurduğu TETICO şirketi kazandı. Amerika’dan getirilen 10 troleybüs için altyapı, General Electric iş birliğiyle hazırlandı. İlk sefer, 1 Haziran 1947’de Ulus–Bakanlıklar hattında yapıldı. Sergideki videoda, troleybüslerin Ankara’ya gelişini Vehbi Koç’un kendi sözleriyle dinleyebilirsiniz.
Şehirde ulaşım değişirken tarımda da makineleşme hız kazandı. Oliver traktörlerinin ve Cockshutt tarım ekipmanlarının piyasaya girişi, Koç’un tarım makineleri alanındaki faaliyetleri arasındaydı. Sergi, bu gelişmelerin yanında Ankara’da kurulan Türkiye’nin ilk traktör fabrikasının kuruluş sürecine de yer veriyor. Böylece ithal makinelerin tedarikinden ülkede üretim yapma hedefine uzanan adımları birlikte takip edebiliyoruz.
1938 model Ford 81C’nin hikâyesi ise sağlık hizmetleriyle bağlantılı. Vehbi Koç’un girişimiyle Kızılay için yeniden düzenlenen kamyonet, bir ambulansa dönüştürüldü. Kızılay envanterine kayıtlı bu araç, Keçiören’deki Vehbi Koç Bağ Evi’nde 10 Ekim’e kadar ziyaret edilebilir. Ambulansı görmek isteyenler, Büyük Apartman’daki ana sergi ziyaretlerinden ayrı olarak bu adresi planlarına ekleyebilir. Araç, 10 Ekim sonrasında Kızılay’a iade edilecek.
Yenilik Evin İçine Giriyor
Yiyeceklerin tel dolapta saklandığı, evlerin gaz lambasıyla aydınlatıldığı yıllarda buzdolabı ve elektrik ampulü gündelik hayat için büyük yeniliklerdi. Vehbi Koç’un Avrupa seyahatlerinde gördüğü, yaşamı kolaylaştıran ürünler Ankara’daki ticari faaliyetlerine de yön verdi. Koç Ticaret’in ürünleri arasında zamanla şofben, radyatör, fırın, radyo ve buzdolabı yer aldı. General Electric ve Sahibinin Sesi gibi markalarla kurulan temsilcilikler, bu ürünlerin Türkiye’ye ulaşmasını sağlayan ticari bağlantılardandı.
Bu değişimin evlerdeki karşılığı oldukça somuttu. Buzdolabı yiyecekleri saklamayı, fırın yemek hazırlamayı, elektrikli süpürge temizliği kolaylaştırdı. Radyo ise haberleri ve müziği evin içine taşıdı. Ev işlerinde zaman kazandıran araçlar, kadınların gündelik yaşamını da etkiledi. Vehbi Koç’un hedefi, hayatı kolaylaştıran bu ürünleri daha geniş kesimlerin kullanımına sunmaktı.
Sergideki dönem ilanları ve ürün görsellerinde, bu eşyaların o yıllarda nasıl tanıtıldığına bakabilirsiniz. İlanların dili ve tasarımı, dönemin ev hayatına ilişkin beklentilerini de inceleme fırsatı veriyor. Bugün alıştığımız bir ürünün geçmişte hangi ihtiyaçla ilişkilendirildiğini okumak, evlerde yaşanan değişimi anlamak için oldukça faydalı.
Serginin Arkasındaki Araştırma ve Kitap
Vehbi Koç’un aile köklerinden gelen hayırseverlik anlayışı, eğitim, sağlık ve kültür alanlarındaki çalışmalarında sürdü. VEKAM’ın Ankara’nın tarihini araştırması, belgelemesi ve bu bilgiyi ziyaretçilerle paylaşması da kültürel mirasa verilen bu önemin bir parçası. Merkezin arşivi, uzmanlık kütüphanesi ve yayınları, Ankara üzerine çalışan araştırmacılar için önemli kaynaklar.
Serginin hazırlıkları, 2024 yılının ortasında VEKAM bünyesinde başlayan kapsamlı bir araştırmaya dayanıyor. Koç Holding Arşivleri başta olmak üzere ulusal ve uluslararası arşivler tarandı. Vehbi Koç Ticaret Evi’nin Ankara’daki kuruluşu ve 1950’li yıllara uzanan gelişimi, Cumhuriyet’in ekonomik ve toplumsal değişimleriyle birlikte incelendi. Araştırmada ulaşılan belgeler ve bulgular, serginin içeriğine temel oluşturdu.
Bu çalışmanın bir diğer ürünü, Alev Ayaokur ve İrem Alpay’ın hazırladığı Vehbi Koç Ticaret Evi: Muasır Medeniyet Yolunda Bir Terakki Hamlesi kitabı. Koç Üniversitesi Yayınları ve VEKAM tarafından yayımlanan kitap, on bir bölümden oluşuyor. Ticari faaliyetler, kurumsallaşma adımları ve dönemin ekonomik koşulları, kitapta daha ayrıntılı biçimde ele alınmış. Sergide karşılaştığınız belgelerin tarihsel bağlamını okumaya burada devam edebilirsiniz.
Sergiyi 5 Haziran 2027’ye kadar, Anafartalar Caddesi’ndeki Büyük Apartman’da ücretsiz ziyaret edebilirsiniz. Ziyaret saatleri pazartesi–cumartesi 10.00–16.30.
